Η τηλεργασία, αν και για τους περισσότερους, εντάχθηκε στην εργασιακή καθημερινότητα κατά την περίοδο της πανδημίας, φαίνεται ότι ήρθε για να μείνει λόγω της ευελιξίας που παρέχει. Καταργώντας τις γεωγραφικές και κοινωνικές ανισότητες και διευκολύνοντας τη διαχείριση του χρόνου, καθιστά περισσότερους ανθρώπους ανά τον κόσμο διαθέσιμους να εργαστούν. Μήπως, όμως, η διαθεσιμότητα μετατρέπεται σε υπερ-διαθεσιμότητα όταν οι τηλεργαζόμενοι δέχονται κλήσεις και μηνύματα εκτός του ωραρίου τους στις συσκευές τις οποίες χρησιμοποιούν για την εργασία τους; Εδώ αναδεικνύεται η σημασία του δικαιώματος στην αποσύνδεση.
Το ελληνικό νομοθετικό πλαίσιο για το δικαίωμα των τηλεργαζομένων στην αποσύνδεση
Η ιδέα του δικαιώματος στην αποσύνδεση ξεκίνησε στη Γαλλία ήδη από το 2017. Συγκεκριμένα, “ο γαλλικός Κώδικας Εργασίας (L 2242-8 περ.7) προέβλεψε ότι στις επιχειρήσεις ενώ των 50 εργαζομένων ο εργοδότης υποχρεούται να συμφωνήσει με τους εργαζόμενους ένα κοινά αποδεκτό πλαίσιο αποσύνδεσης, αλλιώς οφείλει να καταρτίσει και να εφαρμόσει έναν σχετικό οδηγό. Παράλληλα, ο εργοδότης ως υπόχρεος οφείλει να απέχει από κάθε ενέργεια που διαταράσσει ή αναιρεί το δικαίωμα αποσύνδεσης, ανεξαρτήτως αν ο εργαζόμενος έχει αποσυνδεθεί από τις συσκευές ηλεκτρονικής ή άλλης επικοινωνίας του”. Το παράδειγμα της Γαλλίας ακολούθησαν ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ισπανία αλλά και η δική μας κατά τη διάρκεια της πανδημίας, με σχετικές νομοθετικές ρυθμίσεις.
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης στις αρχές του 2021 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να καταθέσει πρόταση που θα ρυθμίσει την αποσύνδεση των εργαζομένων μετά το πέρας του ωραρίου τους. Παράλληλα, κάλεσε τα κράτη-μέλη να λάβουν πρωτοβουλίες ώστε να διευκολυνθεί η άσκηση του δικαιώματος από τους εργαζομένους και, ακολούθως, να προστατευθεί η υγεία τους -σωματική και ψυχική- από τη συνεχή διαθεσιμότητα λόγω της χρήσης τεχνολογικών μέσων στην εργασία.
Η ανάγκη για ρύθμιση του δικαιώματος στην αποσύνδεση αφορά τους εργαζόμενους εν γένει, είτε εργάζονται με φυσική παρουσία στους χώρους της εταιρίας, είτε εξ αποστάσεως, καθώς η ευρεία χρήση τεχνολογικών μέσων στην εργασία καθιστά εύκολο να παραμένουμε συνεχώς συνδεδεμένοι εκτός του ωραρίου μας. Ωστόσο, η ανάγκη αυτή είναι πιο επιτακτική για τους τηλεργαζόμενους, για τους οποίους το σπίτι λειτουργεί ταυτόχρονα και ως γραφείο, με αποτέλεσμα τα όρια επαγγελματικής και προσωπικής ζωής να γίνονται δυσδιάκριτα. Για τον λόγο αυτό, ο Έλληνας νομοθέτης κατά την περίοδο της πανδημίας εισήγαγε με τον Ν. 4808/2021 (άρθρο 67 παρ. 10) το δικαίωμα αποσύνδεσης στο πλαίσιο συνολικής ρύθμισης της τηλεργασίας στη χώρα μας.
Αναλυτικότερα, κατά το άρθρο 67 παρ. 10 του ως άνω νόμου το δικαίωμα του τηλεργαζομένου στην αποσύνδεση συνίσταται στο δικαίωμα να απέχει πλήρως από την παροχή της εργασίας του και ιδίως, να μην επικοινωνεί ψηφιακώς και να μην απαντά σε τηλεφωνήματα, μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ή σε οποιαδήποτε μορφής επικοινωνία εκτός ωραρίου εργασίας και κατά τη διάρκεια των νόμιμων αδειών του. Απαγορεύεται κάθε δυσμενής διάκριση σε βάρος τηλεργαζομένου, επειδή άσκησε το δικαίωμα αποσύνδεσης.
Τα τεχνικά και οργανωτικά μέσα, που απαιτούνται για να εξασφαλίσουν την αποσύνδεση του τηλεργαζομένου από τα ψηφιακά εργαλεία επικοινωνίας και εργασίας αποτελούν υποχρεωτικούς όρους της σύμβασης τηλεργασίας και συμφωνούνται μεταξύ του εργοδότη και των εκπροσώπων των εργαζομένων στην επιχείρηση ή εκμετάλλευση. Σε περίπτωση έλλειψης συμφωνίας, τα μέσα του προηγούμενου εδαφίου καθορίζονται από τον εργοδότη και γνωστοποιούνται από αυτόν σε όλους τους εργαζομένους.
Προκειμένου να διασφαλίσει την ανεμπόδιστη άσκηση του δικαιώματος στην αποσύνδεση και την προστασία του τηλεργαζομένου ο νομοθέτης προέβλεψε την ακυρότητα της καταγγελίας σύμβασης εργασίας επειδή ασκήθηκε το δικαίωμα στην αποσύνδεση (άρθρο 66 παρ. 1).
Πώς η ρύθμιση του δικαιώματος στην αποσύνδεση θέτει σε νέες βάσεις την τηλεργασία
Η υγεία και η ασφάλεια του εργαζομένου αποτελούν διαχρονικά σημαντικές πτυχές της εργασίας για τις οποίες ο εργοδότης οφείλει να μεριμνά, τόσο από νομική όσο και από οργανωτική σκοπιά. Η τηλεργασία, ωστόσο, δημιουργεί νέα δεδομένα, καθώς προκύπτουν νέες ανάγκες και προκλήσεις. Για τον λόγο αυτό, απαιτείται προσαρμοσμένη προστασία του εξ αποστάσεως εργαζομένου, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες συνθήκες της τηλεργασίας.
Έτσι, η νομοθετική πρόβλεψη αυτή έθεσε για πρώτη φορά όρια στη διαθεσιμότητα του τηλεργαζομένου με αποτέλεσμα την ενίσχυση της βιωσιμότητας στην εργασία εξ αποστάσεως. Πιο συγκεκριμένα, το δικαίωμα του τηλεργαζομένου να μείνει αποσυνδεδεμένος από την εργασία του μετά το ωράριό του προστατεύει την ψυχική και σωματική του υγεία, ενώ παράλληλα του επιτρέπει να ξεκουραστεί και να αξιοποιήσει τον ελεύθερο χρόνό του όπως επιθυμεί, ώστε να ανακτήσει τις δυνάμεις του. Άλλωστε, το πώς αξιοποιούμε το 5-9 μετά το 9-5 μας έχει επίσης σημασία για την επαγγελματική και προσωπική μας ευημερία!
Επιπλέον, η διαρκής διαθεσιμότητα και η αδυναμία διαχωρισμού της προσωπικής από την επαγγελματική ζωή, όταν το σπίτι λειτουργεί ταυτόχρονα και ως γραφείο, οδηγεί τον τηλεργαζόμενο σε έντονο στρες και burnout, αποστερώντας του τη δυνατότητα να απολαύσει τον κόπο της εργασίας του. Συνολικά, λοιπόν, η ρύθμιση της αποσύνδεσης προάγει μία υγιή κουλτούρα εργασίας όπου η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο, διευκολύνοντας την εργασία του.
Παράλληλα με τα οφέλη για τους τηλεργαζομένους, η πρόβλεψη του δικαιώματος στην αποσύνδεση στην τηλεργασία έχει θετικό αντίκτυπο και για τον ίδιο τον οργανισμό, ενισχύοντας την παραγωγικότητα και το engagement των τηλεργαζομένων. Αυτό συμβαίνει επειδή οι εργαζόμενοι εξ αποστάσεως αισθάνονται ξεκούραστοι και ανανεωμένοι ψυχικά, έχοντας ελεύθερο χρόνο για πράγματα που τους γεμίζουν. Ως αποτέλεσμα, επιστρέφουν με περισσότερη όρεξη και συγκέντρωση στην εργασία τους. Ταυτόχρονα, βλέπουν ότι οι εργοδότες σέβονται τα όρια τους, ενδιαφέρονται για την ευημερία τους και δεν τους αντιμετωπίζουν αποκλειστικά σαν μηχανές παραγωγής. Κατά αυτόν τον τρόπο, καλλιεργείται μία κουλτούρα ασφάλειας και σεβασμού που τους κινητοποιεί να είναι αφοσιωμένοι και να θέλουν να προσφέρουν στον οργανισμό.
Καταληκτικά, το δικαίωμα στην αποσύνδεση είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι η ευημερία των εργαζομένων και η παραγωγικότητα σε έναν οργανισμό μπορούν να συνυπάρξουν. Για αυτό και αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα που πρέπει να αξιοποιήσει κάθε οργανισμός που σέβεται τον εαυτό του αλλά και τους εργαζομένους του.
Ο νομοθέτης έχει δώσει την κατευθυντήρια γραμμή. Αναμένεται και η συμμόρφωση των επιχειρήσεων με την υιοθέτηση πρακτικών που θα σέβονται το δικαίωμα του τηλεργαζομένου στον προσωπικό χρόνο και την ξεκούραση. Ένα τέτοιο βήμα σαφώς προϋποθέτει αλλαγή της εταιρικής νοοτροπίας: δηλαδή μετατόπιση από τη λογική της συνεχούς διαθεσιμότητας στη λογική της ουσιαστικής συνεισφοράς, όπου η αποσύνδεση δεν εκλαμβάνεται ως αδιαφορία, αλλά ως προϋπόθεση υγιούς και βιώσιμης εργασίας. Αυτό σημαίνει ότι και ο ίδιος ο οργανισμός καλό είναι να αναθεωρήσει τα κριτήρια με τα οποία αξιολογεί την αφοσίωση του εργαζομένου, καθώς και να σταματήσει να επιβραβεύει την κουλτούρα του always on. Γιατί ακόμα και αν βραχυπρόθεσμα πετυχαίνει αποτελέσματα, μακροπρόθεσμα οδηγεί σε burnout.
