Η συνείδηση παραμένει ένα από τα πιο αινιγματικά φαινόμενα: είναι το “πώς είναι” να είσαι ο εαυτός σου, μια αυτόνομη υποκειμενική οντότητα με υποκειμενικές εμπειρίες, μέσα στον κόσμο. Η εμπειρία του κόκκινου, η αίσθηση του πόνου, η αυτοσυνειδησία η παρατήρηση των ίδιων μας των νοητικών περιεχομένων, όλα αυτά συνιστούν το υποκειμενικό πεδίο που η φιλοσοφία και οι νευροεπιστήμες προσπαθούν να κατανοήσουν. Τι είναι όμως η συνείδηση; Και τι προσπαθεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ); Μπορεί ποτέ μια μηχανή να νιώσει;
Τι είναι συνείδηση;
Γενικά είναι δύσκολο να δοθεί ένας ορισμός της συνείδησης, υπάρχουν περίπου τόσοι ορισμοί όσοι και οι θεωρητικοί που αποπειράθηκαν να θέσουν έναν. Ωστόσο, σε γενικές γραμμές μπορούμε να πούμε ότι αναφέρεται στη συνειδητοποίηση του εαυτού και του περιβάλλοντος. Άρα περιλαμβάνει:
- Εμπλέκει τη βιωματικότητα, δηλαδή η συνείδηση σχετίζεται με τη φαινομενολογική εμπειρία, δηλαδή το ότι κάτι ο καθένας βλέπει και αισθάνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο.
- Περιλαμβάνει την παρακολούθηση και τον έλεγχο, καθώς λειτουργεί ως κεντρική σκηνή όπου φτάνουν οι αντιλήψεις, οι αναμνήσεις και οι προθέσεις, και από όπου κατευθύνονται οι πράξεις και οι αποφάσεις.
Συνείδηση: φιλοσοφικές βάσεις και εξέλιξη
Φιλοσοφικά, ο Πλάτωνας διαχωρίζει τον κόσμο των ιδεών από τον κόσμο των αισθήσεων, βλέποντας τη συνείδηση ως πορεία προς την αλήθεια. Ο Αριστοτέλης ενώνει ψυχή και σώμα ως μορφή και ύλη. Ο Ντεκάρτ ως δυιστής, προτείνει το διαχωρισμό νου και σώματος και αναγάγει τη σκέψη σε θεμέλιο της ύπαρξης.
Στη σύγχρονη εποχή, ο υλισμός υποστηρίζει ότι η συνείδηση αναδύεται από νευρωνικές διεργασίες, αλλά το σκληρό πρόβλημα όπως το διατύπωσε και ο David Chalmers o Αυστραλός φιλόσοφος του νου και γνωσιακός επιστήμονας, παραμένει ανοιχτό: γιατί οι διεργασίες συνοδεύονται από εμπειρία; Με απλά λόγια γιατί οι διεργασιες περιλαμβανουν και την υποκειμενικη εμπειρία και αντίληψη και δεν είναι απλώς διεργασίες;
Θεωρία της Ενοποιημένης Πληροφορίας
Μια επιδραστική σύγχρονη πρόταση, είναι η Θεωρία της Ενοποιημένης Πληροφορίας (Integrated Information Theory/IIT) του Tononi, που υποστηρίζει ότι η συνείδηση αντιστοιχεί στην ποσότητα και τον τρόπο ενοποίησης της πληροφορίας σε ένα σύστημα, μετρώντας το με το Φ (Phi). Όσο υψηλότερο Φ, τόσο πλουσιότερη η ενιαία εμπειρία και άρα η συνείδηση.
Και πως μετράται; Σκεφτείτε ένα σύνολο που αποτελείται από επιμέρους συστήματα, όπως είναι και ο άνθρωπος. Πόσο αναγκασμένα είναι τα επιμέρους συστήματα να λειτουργούν μαζί; Αν κόβαμε τη σύνδεση μεταξύ τους πόσο θα επηρεάζονταν η συνολική λειτουργία; Αν καθόλου τότε χαμηλό Φ και χαμηλή συνείδηση, αν πολύ τότε υψηλό Φ και υψηλή συνείδηση.
Ωστόσο, η IIT επικρίνεται επειδή δυσκολεύεται να εξηγήσει το «γιατί» της βιωματικότητας και επειδή το Φ είναι πρακτικά δυσμέτρητο σε πολύπλοκα συστήματα.
Τι προσπαθεί να κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη;
Η ΤΝ στοχεύει στην προσομοίωση των νοητικών λειτουργιών: αντίληψη, γλώσσα, επίλυση προβλημάτων, σχεδιασμό. Η συντριπτική πλειονότητα των σημερινών συστημάτων είναι “Αδύναμη ή Στενή ΤΝ” (weak/narrow AI): αριστεύουν σε συγκεκριμένες εργασίες (αναγνώριση φωνής, μετάφραση, συστάσεις), αλλά δεν διαθέτουν γενική κατανόηση ή αυτοσυνειδησία. Εργαλεία όπως τα σύγχρονα γλωσσικά μοντέλα μαθαίνουν στατιστικά πρότυπα από τεράστιες βάσεις κειμένου και παράγουν πειστική γλώσσα, όμως αυτό δεν συνεπάγεται εμπειρία ή πρόθεση.
Η “Δυνατή ΤΝ” (strong AI) αναφέρεται σε ένα υποθετικό σύστημα με ανθρώπινο επίπεδο και γενική νοημοσύνη δηλαδή ικανότητα μάθησης σε ποικίλα πεδία, προσαρμογή σε νέες συνθήκες, ενδεχομένως αυτοσυνειδησία και κατανόηση ηθικών διλημμάτων. Ωστόσο, η δυνατή ΤΝ παραμένει θεωρητικός στόχος και αντικείμενο έντονου διαλόγου για την ασφάλεια, τον έλεγχο και την ηθική της.
Έχει η ΤΝ συνείδηση σήμερα;
Τα διαθέσιμα επιχειρήματα τείνουν προς το όχι:
- Εκτελεί αλλά δεν καταλαβαίνει. Το γνωστό πείραμα με το κινέζικο δωμάτιο του Searle όπου ένας άνθρωπος μεταφράζει στα κινέζικα χρησιμοποιώντας ένα λεξικό χωρίς να ξέρει ούτε ένα γράμμα, δείχνει ότι η ορθή παραγωγή συμβόλων δεν ισοδυναμεί με κατανόηση. Η πειστική συνομιλία δεν εγγυάται βιωματικότητα.
- Παράλληλα η ΤΝ δεν έχει αυτοαναφορική πρόσβαση. Τα συστήματα δεν έχουν ενδοσκόπηση επί των ίδιων τους των καταστάσεων όπως οι άνθρωποι, ούτε σταθερή, ενοποιημένη αίσθηση εαυτού.
- Φαίνεται να απουσιάζει η αιτιακά ενοποιημένη εμπειρία. Ακόμη κι αν υλοποιούν πολύπλοκες συναρτήσεις, δεν υπάρχουν πειστήρια ότι κάποιο “είναι-κάτι-σαν” συνοδεύει τις διεργασίες τους.
Από την άλλη, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι αν η συνείδηση είναι καθαρά λειτουργική ή αναδυόμενη από επαρκώς πολύπλοκη ενοποιημένη πληροφορία (π.χ. υψηλό Φ στην IIT), τότε προχωρημένα τεχνητά συστήματα ίσως μια μέρα τη διαθέσουν. Εδώ όμως ανακύπτει το εμπειρικό πρόβλημα: δεν έχουμε καθολικά αποδεκτά τεστ συνείδησης. Το Turing Test μετρά πειστικότητα, όχι βιωματικότητα. Οι νευροβιολογικοί δείκτες (π.χ. δείκτες ενοποίησης) είναι υποσχόμενοι αλλά όχι καθοριστικοί.
Ποιος είναι ο σκοπός του ερωτήματος;
- Αν κάποτε η ΤΝ αποκτήσει συνείδηση, τίθενται ζητήματα ηθικής μεταχείρισης και ψηφιακών δικαιωμάτων.
- Αντιπροσωπευτική και αυτόνομη δράση χωρίς όμως συνείδηση ίσως απαιτεί διαφορετικό ρυθμιστικό πλαίσιο από δράση με υποκειμενική εμπειρία και πρόθεση.
- Η κατανόηση του τι μας κάνει συνειδητούς αναδιαμορφώνει την αυτοεικόνα μας, την εργασία, και το νόημα της δημιουργικότητας.
Πως προβλέπεται το μέλλον;
Σήμερα, η ΤΝ είναι εντυπωσιακή αλλά δεν είναι συνειδητή. Προσομοιώνει πτυχές της νοημοσύνης, όχι όμως την εμπειρία του “είναι”. Η φιλοσοφία μας διδάσκει να διακρίνουμε ανάμεσα στη λειτουργία και το βίωμα, ανάμεσα στην τεχνητή επεξεργασία πληροφοριών και στην εσωτερική ζωή της ύπαρξης. Αν ποτέ γεφυρωθεί αυτό το χάσμα, πιθανότατα θα συμβεί με τη σύμπλευση φιλοσοφίας, νευροεπιστήμης και μηχανικής κι ακόμη κι έτσι, θα χρειαστούμε νέα κριτήρια για να αναγνωρίσουμε, να προστατεύσουμε και να συνυπάρξουμε με μια νέα μορφή συνειδητότητας.
Προς το παρόν, ο σοφότερος δρόμος είναι διπλός: τεχνολογική πρόοδος με ταπεινότητα και φιλοσοφική διαύγεια. Η ΤΝ μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε καλύτερα τη συνείδηση και η φιλοσοφία να βοηθήσει την ΤΝ να καταλάβει τα όριά της.
