Τι συμβαίνει με τη μνήμη
“Το θυμάμαι ξεκάθαρα, έτσι έγιναν τα πράγματα”: Πόσες φορές έχετε πει με σιγουριά πως τα πράγματα έχουν συμβεί με έναν συγκεκριμένο τρόπο;
Από την άλλη, πόσο συχνά κατηγορείτε τη μνήμη σας για το πόσο εύκολα ξεχνάει;
Τα 7 αμαρτήματα της μνήμης μας εξηγούν πως αυτή λειτουργεί με τέτοιον τρόπο που είτε μας “ξεγελά” αλλοιώνοντας τις αναμνήσεις μας είτε “διαγράφει” πληροφορίες που δεν είναι τόσο χρήσιμες. Αυτό είναι πάντα κακό; Η απάντηση είναι όχι! Αρκεί να γνωρίζουμε πως λειτουργεί ώστε να προσαρμοζόμαστε σε αυτήν και να ανταποκρινόμαστε αποτελεσματικά στις ανάγκες της καθημερινότητάς μας.
Πιο συγκεκριμένα, η ψυχολογία αναφέρεται σε αυτά τα “7 αμαρτήματα της μνήμης”, που στην ουσία πρόκειται για την τυπική λειτουργία της μνήμης, επομένως σίγουρα δεν αποτελεί παθολογία ή γενικά κάτι ανησυχητικό. Αλλά ας τα δούμε αναλυτικότερα παρακάτω:
- Παροδικότητα
Σας έχει τύχει κάτι από τα παρακάτω;
- Δεν θυμάστε το όνομα του συναδέλφου σας στην πρώτη σας δουλειά, παρόλο που ήσασταν κάθε μέρα μαζί.
- Μετά από μερικούς μήνες δεν θυμάστε λεπτομέρειες από ένα σεμινάριο στη δουλειά.
Τα παραπάνω είναι φυσικό κι αναμενόμενο να συμβούν. Ο εγκέφαλός μας δεν μπορεί να θυμάται κάθε πληροφορία με την οποία έρχεται σε επαφή και μάλιστα με κάθε λεπτομέρεια. Για να συμβεί αυτό χρειάζονται περισσότερες επαναλήψεις. Συνήθως, όταν πρόκειται για νέες πληροφορίες συγκρατεί την γενική εικόνα και χάνει συγκεκριμένες λεπτομέρειες. Συχνά μάλιστα, όταν του λείπουν αυτές οι λεπτομέρειες μπορεί να τις “αναπληρώσει” με πληροφορίες που πιστεύει ότι θα ταίριαζαν.
Για παράδειγμα αν ο εγκέφαλός σας δεν θυμάται τι συνέβη σε ένα εταιρικό event θα συμπληρώσει πληροφορίες οι οποίες ταιριάζουν στο μυαλό σας με μία τέτοια συνθήκη, όπως ότι είδατε συγκεκριμένα άτομα, ακούσατε συγκεκριμένες πληροφορίες, περάσατε ευχάριστα ή όχι κλπ, ακόμα κι αν τα πράγματα δεν έγιναν ακριβώς έτσι. Αντίστοιχα, όταν ακούτε μια ιστορία η οποία περιλαμβάνει ασυνήθιστες πληροφορίες με τις οποίες δεν είστε εξοικειωμένοι, και πάλι μετά από κάποια ώρα ο εγκέφαλός σας θα ξεχάσει τις περίεργες πληροφορίες, θα θυμάται το γενικό νόημα και θα αντικαταστήσει ό,τι ξέχασε με κάτι περισσότερο οικείο και ταιριαστό για εσάς.
Και γιατί το κάνει αυτό ο εγκέφαλός μας; Για να εξοικονομήσει χώρο. Ότι του φαίνεται άχρηστο γιατί δεν το χρησιμοποιούμε συχνά το ξεχνάει για να δώσει χώρο σε πληροφορίες οι οποίες τη δεδομένη στιγμή μοιάζουν πιο χρήσιμες.
- Αφηρημάδα
Πόσες φορές σας συνέβη:
- Να ξεχάσετε το laptop στο αμάξι.
- Να μην θυμάστε αν στείλατε ένα e-mail ή απλά το σκεφτήκατε.
Οι παραπάνω, αλλά και παρόμοιες τέτοιες καταστάσεις, δεν είναι συνήθως σημάδι ότι ξεχνάτε, αλλά ότι είστε αφηρημένοι. Δεν ξεχάσατε την ύπαρξη του υπολογιστή σας, αλλά ξεχάσατε να τον πάρετε από το αμάξι, δεν ξεχάσατε ότι πρέπει να στείλετε e-mail, αλλά αν το στείλατε. Μπορείτε να σκεφτείτε γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί εκείνη την ώρα η σκέψη σας είναι αλλού.
Πολλές φορές λειτουργούμε στον αυτόματο πιλότο, κάνουμε πράγματα μηχανικά ενώ η προσοχή μας είναι αλλού, με αποτέλεσμα να μην θυμόμαστε αν τα κάναμε. Για να αποθηκευτεί κάτι συνειδητά στη μνήμη μας, πρέπει να περάσει πρώτα από την προσοχή μας συνειδητά, κι ευτυχώς ή δυστυχώς η προσοχή έχει περιορισμένη χωρητικότητα, δεν μπορούμε να συγκρατούμε τα πάντα ανά πάσα στιγμή. Και μάλλον ευτυχώς, γιατί θα ήταν πολύ δύσκολο να σκεφτόμαστε άπειρα πράγματα συνεχώς.
Επομένως, η λύση εδώ είναι να κρατάτε σημειώσεις, να βάζετε υπενθυμίσεις τη στιγμή που θέλετε να θυμηθείτε να κάνετε κάτι (όχι νωρίτερα γιατί πάλι θα το ξεχάσετε), ή να προσπαθείτε να μην λειτουργείτε στον αυτόματο πιλότο. Να είστε συγκεντρωμένοι ανά πάσα στιγμή σε αυτό που κάνετε χωρίς να σκέφτεστε άλλα πράγματα, να χρησιμοποιείτε δηλαδή την ενσυνειδητότητα ή αλλιώς mindfulness.
- Ανάσχεση
Πόσες φορές θέλετε να θυμηθείτε κάτι, είναι στην άκρη της γλώσσας σας, αλλά δεν μπορεί να βγεί από τα χείλη σας; Η γνωστή σε όλους μας εμπειρία “εδώ το ‘χω”!
Συχνά μπορεί να θυμάστε το πρώτο γράμμα της λέξης, το τελευταίο γράμμα της ή πιο σπάνια κάποιο γράμμα στη μέση, αλλά να μην μπορείτε να ανακτήσετε την πληροφορία.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Και πάλι, όσο λιγότερο χρησιμοποιούμε μια πληροφορία ή μία λέξη, τόσο πιο δύσκολο είναι να την ανακαλέσουμε. Πολλές φορές, αυτό συμβαίνει με τα ονόματα, καθώς δεν τα επεξεργαζόμαστε τόσο και γενικά μας ενδιαφέρουν περισσότερο οι ιδιότητες των ανθρώπων κι όχι τα ονόματά τους.
Γενικά όσο περισσότερο κωδικοποιείτε και νοηματοδοτείτε τις πληροφορίες και σκέφτεστε πάνω σε αυτές, όσο περισσότερες συνδέσεις κάνετε μεταξύ των πληροφοριών, τόσο πιο πιθανό είναι να μην συμβεί η ανάσχεση.
- Λανθασμένη απόδοση μνήμης
Πόσες φορές:
- Ήσασταν σίγουροι ότι μία πληροφορία σας την έδωσε η Μαρία, αλλά τελικά την πήρατε από τον Κώστα.
- Θυμόσασταν μια ιδέα ως δική σας ενώ ήταν του συναδέλφου σας.
Η λανθασμένη απόδοση μνήμης, είναι ένα συχνό φαινόμενο το οποίο μάλιστα μπορεί να οδηγήσει και σε λανθασμένη απόδοση ευθυνών. Για παράδειγμα, ο ερευνητής Donald Thomson είχε κατηγορηθεί εσφαλμένα για βιασμό, ωστόσο είχε ακλόνητο άλοθι καθώς τη στιγμή εκείνη έδινε μια ομιλία σχετικά με τη λειτουργία της μνήμης. Τι συνέβη; Η κοπέλα που τον κατήγγειλε για βιασμό, πριν δεχθεί την επίθεση παρακολουθούσε την ομιλία του κι έπειτα περιέγραψε τον θύτη με τα χαρακτηριστικά του Donald Thomson.
Έτσι, θυμόμαστε μια γενική πληροφορία ωστόσο συχνά ξεχνάμε το πότε, το που και το πώς. Γενικά, έχουμε ένα αίσθημα οικειότητας που δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε.
- Υποβολιμότητα
Ξέρετε, πως αν θέλω μπορώ να σας δημιουργήσω μια ψεύτικη ανάμνηση μέσα από τις ερωτήσεις που θα σας κάνω; Κι όμως γίνεται, κι έχει συμβεί σε πολλά πειράματα.
Πολλές φορές οι αναμνήσεις μας επηρεάζονται από πληροφορίες που ακούσαμε στο ενδιάμεσο καθώς κι από τον τρόπο με τον οποίο διατυπώνονται οι ερωτήσεις.
Για παράδειγμα αν ακούσουμε έναν συνάδελφο να μιλά για το πόσο χάλια ήταν το σεμινάριο που παρακολουθήσαμε, μπορεί πράγματι να αλλάξει η ανάμνησή μας και να το θεωρούμε ως χάλια, παρόλο που εκείνη τη στιγμή μας άρεσε. Αντίστοιχα, αν υποθέσουμε ότι στη δουλειά έχει υπάρξει καταγγελία παρενόχλησης και τώρα γίνεται η έρευνα από το υπεύθυνο τμήμα HR ώστε να εξακριβωθεί η αλήθεια, ποια από τις παρακάτω διατυπώσεις διερευνητικής ερώτησης είναι η καταλληλότερη; α) “Τι πιστεύεις για το τάδε περιστατικό; Έχεις παρατηρήσει κάτι;” β) “Ποια στοιχεία έχεις παρατηρήσει που επιβεβαιώνουν την παρενόχληση;”. Η ερώτηση α) είναι κατάλληλη, καθώς η διατύπωση β) θεωρεί δεδομένο πως υπήρξε παρενόχληση επομένως μας βάζει στη διαδικασία να σκεφτούμε καταστάσεις που την επιβεβαιώνουν ακόμα κι αν προηγουμένως δεν πιστεύαμε κάτι τέτοιο.
- Μεροληψία
Έχετε ποτέ παρατηρήσει:
- Μετά από μια απόλυση θυμάστε τη δουλειά ως απαίσια ενώ όταν την κάνατε σας άρεσε.
- Θυμάστε ένα project ως εύκολο τώρα που έχετε μάθει περισσότερα ενώ στην αρχή είχατε δυσκολευτεί πολύ.
Συχνά, χωρίς να το θέλουμε αλλάζουμε τις αναμνήσεις μας ώστε να ταιριάζουν περισσότερο στο τώρα ή να δημιουργούν μια πιο ευνοϊκή εικόνα του εαυτού μας.
Υπάρχουν 3 λειτουργίες μεροληψίας:
α ) μεροληψία συνέπειας: τροποποιώ το παρελθόν για να ταιριάζει με το παρόν (τώρα δεν μου αρέσει η δουλειά μου, άρα ποτέ δεν μου άρεζε)
β) μεροληψία μεταβολής: υπερβάλλω τις διαφορές μεταξύ παρελθόντος – παρόντος (π.χ. τώρα νιώθω πιο σίγουρος για τις ικανότητές μου απ’ ότι πριν 3 χρόνια)
γ) εγωκεντρική μεροληψία: αλλοιώνω το παρελθόν για να φαίνομαι καλύτερη (π.χ. ήμουν πολύ αγχωμένη γι’αυτό δεν πήρα τη δουλειά ενώ δεν ήμουν τόσο).
- Επιμονή
Τέλος, έχουν ποτέ συμβεί τα εξής;:
- Δεν μπορείτε να σταματήσετε να θυμάστε μια ντροπιαστική στιγμή που συνέβη στη δουλειά.
- Επαναλαμβανόμενες εικόνες από ένα τραυματικό γεγονός.
Οι παρεισφρητικές αναμνήσεις είναι ζωντανές, συχνά ανεπιθύμητες, αναμνήσεις γεγονότων που θα θέλαμε να μπορούσαμε να ξεχάσουμε και συχνά επιμένουν επειδή η συναισθηματική διέγερση ενισχύει τη μνήμη. Τείνουμε να θυμόμαστε καλύτερα συναισθηματικά φορτισμένες εικόνες, δυσάρεστες ή ευχάριστες, σε σχέση με ουδέτερες, επειδή το συναίσθημα εστιάζει την προσοχή μας στα κεντρικά χαρακτηριστικά του γεγονότος. Έτσι δημιουργούνται οι λεγόμενες flashbulb memories: εξαιρετικά ζωντανές αναμνήσεις σημαντικών περιστατικών που συνοδεύονται από λεπτομέρειες για τον τόπο, το περιβάλλον και τα συναισθήματα της στιγμής. Για παράδειγμα, θυμάστε την πρώτη σας πρόσληψη ή απόλυση με λεπτομέρεια;
Συνοψίζοντας
Η μνήμη είναι ένα ζωντανό σύστημα που μας βοηθά να πλοηγούμαστε στην καθημερινότητα, άλλοτε όμως παραλείποντας λεπτομέρειες, άλλοτε αναμειγνύοντας πηγές ή “γεμίζοντας κενά”, και κάποιες φορές κρατώντας επίμονα ό,τι μας συντάραξε.
Αναγνωρίζοντας τα 7 αμαρτήματα ως φυσιολογικούς τρόπους λειτουργίας της μνήμης, μπορούμε να δουλεύουμε πιο έξυπνα μαζί της: να κρατάμε σημειώσεις και υπενθυμίσεις, να εξασκούμε την προσοχή μας, να επαναλαμβάνουμε στοχευμένα όσα θέλουμε να θυμόμαστε και να αμφισβητούμε με καλοσύνη τη βεβαιότητά μας. Έτσι, αντί να πολεμάμε τη μνήμη, την αξιοποιούμε ως σύμμαχο για να παίρνουμε καλύτερες αποφάσεις, να συνεργαζόμαστε αποτελεσματικότερα και να φροντίζουμε τον εαυτό μας στην εργασιακή και προσωπική μας ζωή.
