Περίληψη
Μέχρι στιγμής η έρευνα έχει εστιάσει στο κατά πόσο η παροχή καθοδηγητικής υποστήριξης, και μάλιστα από τον προϊστάμενο, μπορεί να βοηθήσει στην μείωση των επιπέδων εργασιακού στρες. Η παρούσα έρευνα, και με βάση τη θεωρία κοινωνικής ανταλλαγής αλλά και θεωρίες για το στρες, μελετά κατά πόσο η υποστήριξη που παρέχει ο προϊστάμενος στους εργαζόμενους επηρεάζεται από τα επίπεδα στρες των εργαζόμενων. Μελετά τις επιδράσεις της εργασιακής (σε σχέση με την καριέρα) και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης του προϊστάμενου, τα αποτελέσματά τους, και κατά πόσο τα παραπάνω επηρεάζονται από την σχέση που έχει δημιουργηθεί μεταξύ προϊστάμενου και εργαζόμενου. Πραγματοποιήθηκαν 3 μελέτες. Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν πως πράγματι η καθοδηγητική υποστήριξη του προϊστάμενου επηρεάζεται από τα επίπεδα στρες των εργαζόμενων ακόμα και αν οι προϊστάμενοι δεν το αντιλαμβάνονται. Επίσης φάνηκε πως η σχέση που έχει δημιουργηθεί μεταξύ προϊστάμενου και εργαζόμενου δεν επηρεάζει την παροχή υποστήριξης και τέλος πως η εργασιακή καθοδηγητική υποστήριξη καριέρας αλλά και η ψυχοκοινωνική υποστήριξη του προϊστάμενου είναι σημαντικές για διαφορετικούς λόγους.
Keywords: career success, stress, supervisory mentoring support, work engagement
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
Ως “στρες” ορίζεται η αρνητική συναισθηματική εμπειρία η οποία συνοδεύεται από ψυχολογικές, συμπεριφορικές και βιοχημικές αλλαγές. Αποτελεί προσωπική διαδικασία που βασίζεται στην γνωστική αξιολόγηση των στρεσογόνων παραγόντων. Αποτελεί οικουμενικό φαινόμενο το οποίο επιφέρει μεγάλο κόστος στον εργασιακό χώρο εξαιτίας των συνεπειών του (π.χ. άδειες, μειωμένη παραγωγικότητα κλπ.).
Πολύ σημαντικός παράγοντας στη μείωση του στρες θεωρείται η κοινωνική υποστήριξη, κυρίως από τον προϊστένο, κάτι το οποίο μπορεί να γίνει μέσα από mentoring. Σε κάθε περίπτωση οι προϊστάμενοι που λειτουργούν σαν μέντορες μπορούν να μετριάσουν αρνητικές συναισθηματικές καταστάσεις (π.χ. άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα, εργασιακή εξουθένωση κλπ). Επιπλέον, ο βαθμός εποπτικής καθοδηγητικής υποστήριξης επηρεάζει και τα εργασιακά αποτελέσματα σε υποκειμενικό και αντικειμενικό επίπεδο. Ωστόσο, καθώς ερευνητικά, έμφαση έχει δοθεί στο πως η υποστήριξη του προϊστάμενου οδηγεί σε χαμηλότερα επίπεδα στρες ή λειτουργεί σαν ρυθμιστής στη διαδικασία αυτή, παραγκωνίστηκε η μελέτη του πως το στρες καθορίζει τα επίπεδα στην καθοδηγητική υποστήριξη που πραγματικά λαμβάνονται. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τη θεωρία κοινωνικής ανταλλαγής (social exchange theory), οι προϊστάμενοι είναι λιγότερο πιθανό να παρέχουν βοήθεια εαν αυτό κοστίζει, και παρέχοντας βοήθεια σε υπαλλήλους με υψηλά επίπεδα στρες μειώνονται οι πόροι και των προϊστάμενων μειώνοντας έτσι και το ποσοστό καθοδηγητικής υποστήριξης που παρέχουν σε αυτούς.
Η παρούσα μελέτη χρησιμοποιώντας τη θεωρία κοινωνικής ανταλλαγής και θεωρίες του στρες μελετά τη σχέση αυτή. Ενώ στην πραγματικότητα οι εργαζόμενοι με υψηλά επίπεδα άγχους έχουν περισσότερο ανάγκη την καθοδηγητική υποστήριξη, είναι και αυτοί που πιθανώς δεν την λαμβάνουν τόσο. Σύμφωνα και με τη θεωρία της κοινωνικής ανταλλαγής, οι σχέσεις βασίζονται στο δούναι και λαβείν, επομένως οι υψηλά στρεσαρισμένοι εργαζόμενοι δεν προσελκύουν την καθοδηγητική υποστήριξη των προϊστάμενών τους, καθώς παρουσιάζουν χαμηλά επίπεδα δέσμευσης λόγω στρες και άρα δεν έχουν να δώσουν κάτι ισάξιο στους προϊσταμένους τους. Η λήψη λιγότερης καθοδηγητικής υποστήριξης μπορεί να επηρεάσει και την επιτυχία σταδιοδρομίας με τη μορφή χαμηλότερης ικανοποίησης, αξιολογήσεων δυνατότητας προαγωγής και πραγματικών προαγωγών.
Με βάση τα παραπάνω, η παρούσα μελέτη υποστηρίζει ότι το εργασιακό στρες επηρεάζει αρνητικά τα επαγγελματικά αποτελέσματα μέσω της χαμηλότερης καθοδηγητικής υποστήριξης που παρέχεται από τους προϊστάμενους, ενώ η μειωμένη δέσμευση των εργαζόμενων παίζει σημαντικό ρόλο στις αρνητικές αυτές επιπτώσεις. Αυτό εξετάζεται μέσα από τρείς μελέτες.
Ο σκοπός της μελέτης είναι τριπλός:
- Εξέταση των διαπροσωπικών επιπτώσεων του εργασιακού στρες. Δηλαδή κατά πόσο η εργασιακή και ψυχοκοινωνική υποστήριξη των προϊστάμενων λειτουργεί σαν μηχανισμός στη σχέση μεταξύ επιπέδων εργασιακού στρες των εργαζόμενων και εργασιακής επιτυχίας.
- Μελέτη του κατά πόσο το εργασιακό στρες λειτουργεί σαν προβλεπτικός παράγοντας στην καθοδηγητική υποστήριξη των προϊστάμενων. Δηλαδή όσο υψηλότερα επίπεδα στρες τόσο χαμηλότερη καθοδηγητική υποστήριξη.
- Μελέτη της οπτικής των εργαζόμενων και των προϊστάμενων για τις παραπάνω σχέσεις, κι αν αυτές ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
Θεωρητικό υπόβαθρο και υποθέσεις
Υπάρχουν δύο τύποι καθοδηγητικής υποστήριξης των προϊστάμενων: Καριέρας/εργασιακή (ευκαιρίες ανάπτυξης κλπ) και ψυχοκοινωνική (υποστήριξη, φιλία, αποδοχή κλπ). Τέτοια υποστήριξη από τους ηγέτες θεωρείται και οργανωσιακή συμπεριφορά του πολίτη και μπορεί να επιφέρει ευεργετικά αποτελέσματα στους εργαζόμενους (π.χ. εργασιακή ικανοποίηση, καλές αξιολογήσεις, προαγωγές κλπ).
Εμπειρία στρες και καθοδηγητική υποστήριξη προϊστάμενου
Πέρα από τις ενδοπροσωπικές επιδράσεις του στρες (π.χ. σωματική και ψυχική υγεία εργαζόμενων) φαίνεται να έχει και διαπροσωπικές, δηλαδή πως τα άτομα αντιμετωπίζουν τους άλλους και πως αντιμετωπίζονται από τους άλλους. Το ερώτημα είναι σε ποιο βαθμό η υποστήριξη (η οποία είναι βοηθητική σε τέτοιες καταστάσεις) είναι διαθέσιμη στους εργαζόμενους που βιώνουν στρες.
Όπως προαναφέρθηκε, αναμένεται οι προϊστάμενοι να παρέχουν καθοδηγητική υποστήριξη σε δεσμευμένους εργαζόμενους με κίνητρο να μάθουν, παρά σε άτομα που δεν είναι δεσμευμένα και έχουν υψηλά επίπεδα στρες, καθώς από τους πρώτους κάτι θα πάρουν πίσω, σύμφωνα και με τη θεωρία κοινωνικής ανταλλαγής και τις θεωρίες για το στρες.
Φυσικά, οι προϊστάμενοι δεν μπορούν να διακόψουν τελείως τη σχέση με τους εργαζόμενους με υψηλά επίπεδα στρες, ωστόσο δεν θα επενδύσουν σε αυτούς στην παροχή καθοδηγητικής υποστήριξης.
Υπόθεση 1: Το εργασιακό στρες των εργαζόμενων σχετίζεται αρνητικά α) με την εργασιακή καθοδηγητική υποστήριξη του προϊστάμενου και β) με την ψυχοκοινωνική καθοδηγητική υποστήριξη του προϊστάμενου.
Καθοδηγητική υποστήριξη προϊστάμενου και εργασιακή επιτυχία
Η έρευνα προβλέπει πως ο βαθμός καθοδηγητικής υποστήριξης θα επηρεάσει την εργασιακή επιτυχία. Χρησιμοποιούνται τρεις δείκτες: α) εργασιακή ικανοποίηση (υποκειμενική εργασιακή επιτυχία) β) αξιολόγηση πιθανότητας προαγωγής εργαζόμενων και γ) πραγματικές προαγωγές. Η ψυχοκοινωνική καθοδηγητική υποστήριξη φαίνεται να είναι σημαντική στην επαγγελματική επιτυχία καθώς αυξάνει την αυτοπεποίθηση και τη συναισθηματική ευζωία ενώ η εργασιακή καθοδηγητική υποστήριξη παρέχει στους εργαζομένους προκλητικές εργασίες και ευκαιρίες μάθησης.
Υπόθεση 2: Η εργασιακή καθοδηγητική υποστήριξη του προϊστάμενου σχετίζεται θετικά με α) την εργασιακή ικανοποίηση των εργαζόμενων β) την αξιολόγηση των πιθανοτήτων προαγωγής και γ) την προαγωγή σε υψηλότερο επίπεδο.
Υπόθεση 3: Η ψυχοκοινωνική καθοδηγητική υποστήριξη του προϊστάμενου σχετίζεται θετικά με α) την εργασιακή ικανοποίηση των εργαζόμενων β) την αξιολόγηση των πιθανοτήτων προαγωγής και γ) την προαγωγή σε υψηλότερο επίπεδο.
Έτσι, προβλέπεται ότι η καθοδηγητική υποστήριξη του προϊστάμενου είναι ο τρόπος με τον οποίο το εργασιακό στρες των εργαζόμενων επηρεάζει τα εργασιακά αποτελέσματα.
Υπόθεση 4: Υπάρχει μια αρνητική έμμεση επίδραση του εργασιακού στρες των εργαζόμενων α) στην εργασιακή ικανοποίηση των εργαζόμενων β) στις πιθανότητες προαγωγής και γ) στην πραγματική προαγωγή μέσω της εργασιακής καθοδηγητικής υποστήριξης του προϊστάμενου.
Υπόθεση 5: Υπάρχει μια αρνητική έμμεση επίδραση του εργασιακού στρες των εργαζόμενων α) στην εργασιακή ικανοποίηση των εργαζόμενων β) στις πιθανότητες προαγωγής και γ) στην πραγματική προαγωγή μέσω της ψυχοκοινωνικής καθοδηγητικής υποστήριξης του προϊστάμενου.
Η εργασιακή δέσμευση σαν διαμεσολαβητής μεταξύ εργασιακού στρες και καθοδηγητικής υποστήριξης προϊστάμενου
Όπως έχει ήδη αναφερθεί αναμένεται ότι οι προϊστάμενοι θα παρέχουν υποστήριξη σε άτομα με χαμηλότερα επίπεδα στρες και αυξημένη δέσμευση, ώστε όχι απλά να δώσουν κάτι σε αυτούς αλλά και να λάβουν κάτι πίσω. Οι συγγραφείς υποθέτουν ότι η εργασιακή δέσμευση των εργαζόμενων είναι ένας μηχανισμός που διέπει τη σχέση μεταξύ εργασιακού στρες των εργαζομένων και καθοδηγητικής υποστήριξης από τον προϊστάμενο.
Υπόθεση 6: Η εργασιακή δέσμευση των εργαζόμενων διαμεσολαβεί τη σχέση μεταξύ εργασιακού στρες των εργαζόμενων και α) εργασιακής καθοδηγητικής υποστήριξης του προϊστάμενου και β) ψυχοκοινωνικής καθοδηγητικής υποστήριξης του προϊστάμενου.
Μελέτες
Μελέτη 1
Μία έρευνα πεδίου πολλαπλών πηγών στην οποία ελέγχθηκαν οι υποθέσεις 1-5. Η μελέτη περιλάμβανε 4 χρονικά σημεία συλλογής δεδομένων, συνολικής διάρκειας 9 μηνών, από εργαζόμενους σε μεσαίες θέσεις διοίκησης και τους άμεσους προϊστάμενούς τους σε μια μεγάλη εταιρεία ταχυδρομικών υπηρεσιών και courier στο Ηνωμένο Βασίλειο. Τ1: μέτρηση εργασιακού στρες και δημογραφικών στοιχείων σε 254 εργαζόμενους, Τ2 (1 μήνα μετά): μέτρηση της υποστήριξης καθοδήγησης (καριέρας και ψυχοκοινωνικής) από τους προϊστάμενους σε 219 εργαζόμενους, Τ3 (2 μήνες μετά από Τ1): μέτρηση ικανοποίησης από την καριέρα και αξιολόγηση πιθανότητας προαγωγής από τους προϊστάμενους σε 196 εργαζόμενους, T4 (9 μήνες μετά από Τ1): καταγραφή πραγματικών προαγωγών. Σκοπός ήταν η διερεύνηση της σχέσης μεταξύ εργασιακού στρες των εργαζόμενων, υποστήριξης μέσω καθοδήγησης από τον προϊστάμενο και επαγγελματικών αποτελεσμάτων.
Με συμπληρωματική μελέτη, εξετάστηκε η κατεύθυνση της σχέσης μεταξύ του εργασιακού στρες των εργαζόμενων και της καθοδηγητικής υποστήριξης από τον προϊστάμενο.
Μελέτη 2
Ελέγχθηκε η υπόθεση 6 με σχεδιασμό χρονικής υστέρησης σε 3 στιγμές με διαφορά μίας εβδομάδας, σε δείγμα 137 εργαζόμενων από διάφορες θέσεις και κλάδους. Στόχος ήταν η ανάλυση της σχέσης εργασιακού στρες και καθοδηγητικής υποστήριξης.
Μελέτη 3
Ελέγχθηκε επίσης η Υπόθεση 6, αυτή τη φορά από την οπτική διευθυντών πλήρους απασχόλησης διάφορων κλάδων που επέβλεπαν τουλάχιστον 2 υπαλλήλους. Το τελικό δείγμα αποτελούνταν από 240 άτομα. Συλλέχθηκαν δεδομένα μέσω τριών ερευνών χρονικής υστέρησης, με 2 εβδομάδες διαφορά μεταξύ τους.
Αποτελέσματα
Μελέτη 1
- Επιβεβαιώθηκαν οι υποθέσεις 1α και 1β καθώς βρέθηκε αρνητική συσχέτιση (η μία μεταβλητή αυξάνεται η άλλη μειώνεται).
- Επιβεβαιώθηκαν οι υποθέσεις 2α και 2β καθώς βρέθηκε θετική συσχέτιση (και οι δύο μεταβλητές αυξάνονται/μειώνονται).
- Η υπόθεση 2γ απορρίφθηκε καθώς δεν βρέθηκε σημαντική συσχέτιση.
- Η υπόθεση 3 απορρίφθηκε καθώς δεν βρέθηκε καμία σημαντική συσχέτιση.
- Η υπόθεση 4 υποστηρίζεται μερικώς καθώς το εργασιακό στρες είχε αρνητική έμμεση επίδραση στην ικανοποίηση καριέρας και στις αξιολογήσεις πιθανότητας προαγωγής, αλλά όχι στις πραγματικές προαγωγές.
- Η υπόθεση 5 απορρίφθηκε καθώς δεν βρέθηκε σημαντική έμμεση επίδραση σε κανένα αποτέλεσμα.
Συμπερασματικά, το εργασιακό στρες μειώνει την υποστήριξη καθοδήγησης, ενώ η υποστήριξη καθοδήγησης καριέρας σχετίζεται θετικά με την ικανοποίηση καριέρας και τις αξιολογήσεις πιθανότητας προαγωγής, αλλά όχι με τις πραγματικές προαγωγές. Η ψυχοκοινωνική υποστήριξη δεν είχε σημαντική επίδραση στα επαγγελματικά αποτελέσματα.
Σχετικά με την συμπληρωματική μελέτη, τα αποτελέσματα υποστηρίζουν ότι το εργασιακό στρες των εργαζόμενων οδηγεί στη μείωση της υποστήριξης καθοδήγησης από τους προϊστάμενους και όχι το αντίστροφο, όπως προτάθηκε στο θεωρητικό μοντέλο.
Μελέτη 2
- Τα δεδομένα της μελέτης υποστηρίζουν την υπόθεση 1.
- Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι η σχέση είναι κατευθυντική, με το εργασιακό στρες να επηρεάζει την υποστήριξη καθοδήγησης και όχι το αντίστροφο.
- Η υπόθεση 6 επιβεβαιώθηκε καθώς η εργασιακή εμπλοκή διαμεσολαβεί τη σχέση μεταξύ εργασιακού στρες και εργασιακής καθοδηγητικής και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης.
- Εξετάστηκε εάν το γεγονός ότι ο προϊστάμενος θεωρείται μέντορας του εργαζόμενου επηρεάζει τη σχέση μεταξύ εργασιακού στρες και υποστήριξης καθοδήγησης. Δεν βρέθηκαν σημαντικές επιδράσεις, υποδεικνύοντας ότι η σχέση καθοδήγησης δεν αλλάζει σημαντικά τα αποτελέσματα.
Συμπερασματικά, φάνηκε πως το εργασιακό στρες μειώνει την υποστήριξη καθοδήγησης από προϊστάμενους, και η εργασιακή εμπλοκή παίζει διαμεσολαβητικό ρόλο. Η ύπαρξη σχέσης καθοδήγησης δεν επηρεάζει ουσιαστικά τη δυναμική αυτών των σχέσεων.
Μελέτη 3
- Οι υποθέσεις 6α και 6β επιβεβαιώθηκαν.
- Το αντιλαμβανόμενο εργασιακό στρες είχε θετική άμεση επίδραση στην υποστήριξη καθοδήγησης, υποδηλώνοντας ότι οι προϊστάμενοι πίστευαν ότι προσέφεραν περισσότερη υποστήριξη στους εργαζομένους που θεωρούσαν στρεσαρισμένος, παρά τις έμμεσες αρνητικές επιδράσεις.
- Η σχέση καθοδήγησης δεν επηρέασε τη σχέση μεταξύ αντιλαμβανόμενου εργασιακού στρες και καθοδηγητικής υποστήριξης.
Συμπερασματικά, η αντιλαμβανόμενη εμπλοκή των εργαζόμενων λειτουργεί ως διαμεσολαβητής στις σχέσεις μεταξύ αντιλαμβανόμενου εργασιακού στρες και καθοδηγητικής υποστήριξης. Ωστόσο, οι προϊστάμενοι αντιλαμβάνονται ότι παρέχουν περισσότερη υποστήριξη σε στρεσαρισμένους εργαζομένους, παρόλο που η εμπλοκή και το στρες μειώνουν έμμεσα την καθοδήγηση. Η ύπαρξη στενής σχέσης καθοδήγησης δεν επηρεάζει σημαντικά αυτές τις σχέσεις.
Συζήτηση
- Το στρες συνδέθηκε αρνητικά με την εργασιακή υποστήριξη (καριέρας) και την ψυχοκοινωνική υποστήριξη από τους προϊστάμενους.
- Η εργασιακή καθοδηγητική υποστήριξη σχετίστηκε θετικά (όσο αυξάνεται το ένα αυξάνεται και το άλλο και το αντίθετο) με την ικανοποίηση από την εργασία/καριέρα και τις αξιολογήσεις πιθανότητας προαγωγής από τους προϊστάμενους.
- Δεν βρέθηκαν σημαντικές επιπτώσεις στις πραγματικές προαγωγές, αλλά οι αξιολογήσεις πιθανότητας προαγωγών συνδέθηκαν θετικά με τις πραγματικές προαγωγές επτά μήνες αργότερα.
- Το εργασιακό στρες μειώνει την εργασιακή εμπλοκή, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει την υποστήριξη καθοδήγησης (καριέρας και ψυχοκοινωνική).
- Οι έμμεσες επιδράσεις του στρες στα εργασιακά αποτελέσματα κεριέρας συνέβησαν μόνο μέσω της καθοδηγητικής υποστήριξης καριέρας του προϊστάμενου, παρόλο που η υποστήριξη καριέρας και η ψυχοκοινωνική υποστήριξη ήταν στενά συσχετισμένες. Έτσι φαίνεται ο κυρίαρχος ρόλος της καθοδηγητικής υποστήριξης καριέρας στα εργασιακά αποτελέσματα, επιβεβαιώνοντας την έμφαση της βιβλιογραφίας στην καριέρα ως βασικό παράγοντα επιτυχίας.
- Αν και δεν είχε άμεση σχέση με επαγγελματικά αποτελέσματα, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη εκτιμάται από τους εργαζόμενους και σχετίζεται με άλλες εκβάσεις, όπως η ικανοποίηση του μέντορα.
- Οι προϊστάμενοι που αντιλαμβάνονταν έναν εργαζόμενο ως στρεσαρισμένο δήλωσαν ότι παρείχαν υψηλότερα επίπεδα υποστήριξης. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, παρατηρήθηκαν αρνητικές έμμεσες επιδράσεις: το στρες των εργαζόμενων μείωσε την εμπλοκή τους στην εργασία, γεγονός που μείωσε έμμεσα την υποστήριξη που παρείχαν οι προϊστάμενοι.
- Παρόλο που οι προϊστάμενοι προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους λόγω του στρες των εργαζόμενων, διατηρούν την αίσθηση ότι είναι υποστηρικτικοί.
