Περίληψη
Παρακάτω παρουσιάζεται ένα προτεινόμενο πρόγραμμα εκπαίδευσης στη ψυχική ανθεκτικότητα βασισμένο στο μοντέλο ενίσχυσης δεξιοτήτων. Ορίζει την ψυχική ανθεκτικότητα ως αποτέλεσμα ατομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων και ως προς τη διαδικασία εκμάθησης και αλλαγής, υιοθετεί την τριαδική προοπτική: συναίσθημα, σκέψη συμπεριφορά. Σκοπός είναι η επιβίωση, η ανάκαμψη και η ακμή, ωστόσο δεν δίνει έμφαση απλά στην διδασκαλία δεξιοτήτων αλλά και στον τρόπο διεξαγωγής της εκπαίδευσης από τον εκπαιδευτή ο οποίος οφείλει να εμπλέξει όλους τους συμμετέχοντες, δημιουργώντας ισχυρές σχέσεις και προσαρμόζοντας το πρόγραμμα βασιζόμενος στις ατομικές τους διαφορές.
Λέξεις κλειδιά: resilience, skills-based model, training
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
Η ψυχική ανθεκτικότητα, δηλαδή η ικανότητα του ατόμου να αντιμετωπίζει δυσκολίες και να βγαίνει αλώβητος μέσα από αυτές, στο χώρο εργασίας είναι απαραίτητη. Ωστόσο, εξίσου σημαντική είναι η εκπαίδευση στη διαδικασία ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας στο χώρο εργασίας.
Παρακάτω παρουσιάζεται η προτεινόμενη δομή της εκπαίδευσης με άξονα το μοντέλο βασισμένο στις ικανότητες (skills-based model) για την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας στο χώρο εργασίας. Βασικές αρχές του είναι ότι:
- Χρησιμοποιεί τόσο το θεωρητικό υπόβαθρο της ψυχικής ανθεκτικότητας όσο και τον κατάλληλο τρόπο διεξαγωγής της εκπαίδευσης.
- Όταν οι ίδιοι οι εκπαιδευτές ακολουθούν στρατηγικές ψυχικής ανθεκτικότητας τότε είναι πιο πιθανό να εμπνεύσουν και τους εκπαιδευόμενους.
- Όσο πιο κοντά είναι η εκπαίδευση στις προσωπικές αξίες των συμμετεχόντων τόσο πιο αποτελεσματική είναι.
- Η κατάκτηση και συνεχής εφαρμογή των νέων δεξιοτήτων ψυχικής ανθεκτικότητας ενδυναμώνεται μέσα από την παρατήρηση της προόδου και των δυσκολιών που οι εκπαιδευόμενοι βιώνουν.
Για να μπορέσει να δημιουργηθεί μια αποτελεσματική εκπαίδευση στην ψυχική ανθεκτικότητα στο χώρο εργασίας πρέπει να υπάρχει ένας ξεκάθαρος ορισμός για αυτήν. Το συγκεκριμένο μοντέλο αναγνωρίζει τη σημαντικότητα τόσο των προσωπικών χαρακτηριστικών της προσωπικότητας όσο και των παραγόντων πλαισίου στην ανάπτυξη της ψυχικής ανθεκτικότητας, επομένως εστιάζει και στους δύο αυτούς παράγοντες.
Το μοντέλο αυτό, αντιλαμβάνεται την ψυχική ανθεκτικότητα όχι μόνο ως την ικανότητα αντιμετώπισης δύσκολων καταστάσεων, αλλά και ως την ικανότητα ανάπτυξης του ατόμου αλλά και της ευζωίας του. Ακόμα, υποστηρίζει ότι μέσω αυτής το άτομο είναι έτοιμο να αντιμετωπίσει μελλοντικούς παράγοντες κινδύνου. Έτσι η ψυχική ανθεκτικότητα δομείται σταδιακά μέσω της δυναμικής αλληλεπίδρασης ατόμου-περιβαλλοντικών συνθηκών.
Θεωρητικό υπόβαθρο μοντέλου
Μια σημαντική ικανότητα για την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι η διαχείριση του στρες. Αυτό προκαλεί την ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (ΣΝΣ), υπεύθυνου για τη διέγερση, μέσω της απελευθέρωσης αδρεναλίνης και κορτιζόλης. Όσο πιο απειλητική ερμηνεύεται η κατάσταση από το άτομο τόσο αυξάνονται τα επίπεδα στρες και μειώνεται η ψυχική ανθεκτικότητα. Έτσι η αυτορρύθμιση (ρύθμιση του εαυτού) των αρνητικών συναισθημάτων, η ικανότητα αντιμετώπισης της δυσφορίας και η γνωσιακή αναδόμηση (αναδόμηση σκέψεων) κρίνονται σημαντικές στη διαχείριση του στρες. Η ικανότητα αυτορρύθμισης περιλαμβάνει συμπεριφορικούς, γνωστικούς και συναισθηματικούς παράγοντες, οι οποίοι ενισχύονται μέσω της ανάπτυξης της ψυχικής ανθεκτικότητας.
Ακόμα, πέρα από τη διαχείριση στρες, σημαντικοί παράγοντες στην ενδυνάμωση της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι τα χαρακτηριστικά της ενδοπροσωπικής (σε σχέση με τον εαυτό) και διαπροσωπικής λειτουργικότητας (σε σχέση με τους άλλους), τα οποία βοηθούν το άτομο να ακμάσει. Εν τέλει η ψυχική ανθεκτικότητα προτείνεται ότι περνά μέσα από τα τρία στάδια: επιβίωση, ανάκαμψη, ακμή.
Οι ψυχικά ανθεκτικοί άνθρωποι ανησυχούν λιγότερο κι έχουν μεγαλύτερη γνωστική ευελιξία. Υιοθετούν την κουλτούρα της ανάπτυξης και είναι πιο πιθανό να αντιμετωπίσουν με ρεαλιστική αισιοδοξία τις δύσκολες καταστάσεις.
Στο συγκεκριμένο μοντέλο, δεν υπάρχει η πιο αποτελεσματική στρατηγική, η αποτελεσματικότητα της εκπαίδευσης εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του κάθε ατόμου. Ο καθένας είναι υπεύθυνος να χτίσει την ψυχική του ανθεκτικότητα. Ο διοργανωτής/διευκολυντής (facilitator) στήνει το πρόγραμμα με τρόπο ώστε όλοι οι συμμετέχοντες να επωφεληθούν και να μάθουν. Ωστόσο, το να διδάσκει κανείς δεξιότητες και στρατηγικές δεν οδηγεί από μόνο του στη μάθηση. Σημαντικό είναι το άτομο να βγει εκτός της ζώνης ασφαλείας του και να κατανοήσει τον εαυτό του αλλά και τα εμπόδια που δεν του επιτρέπουν να χτίσει την ψυχική του ανθεκτικότητα. Έτσι θα φτάσει την αυτό-αποτελεσματικότητά του.
Το μοντέλο βασισμένο στις ικανότητες, υιοθετεί μια τριαδική προοπτική: γνωστική, συμπεριφορική, συναισθηματική που οδηγεί στον κύκλο της ψυχικής ανθεκτικότητας: επιβίωση ανάκαμψη, ακμή. Το πρόγραμμα κάθε φορά διαμορφώνεται με βάση τις εκάστοτε ανάγκες.
Μπορεί να υλοποιηθεί είτε ατομικά είτε σε ομάδες.
Μοντέλο βασισμένο στις δεξιότητες: περιεχόμενο
Η εκπαίδευση οργανώνεται σε 3 ενότητες με βάση την τριαδική προοπτική που περιγράφει ικανότητες απαραίτητες για την ψυχική ανθεκτικότητα: συναισθηματική, τρόπος σκέψης και συμπεριφορικές αντιδράσεις. Το μοντέλο τονίζει τη σημαντικότητα στη σειρά εκπαίδευσης των δεξιοτήτων αυτών. Ως πρώτο βήμα ορίζει την αυτογνωσία και την ικανότητα ρύθμισης συναισθημάτων.
Συναισθηματική ψυχική ανθεκτικότητα
Αναφέρεται στην ικανότητα διαχείρισης της αντίδρασης στο στρες και επηρεάζεται τόσο από ενδοπροσωπικούς όσο και από διαπροσωπικούς παράγοντες και στρατηγικές.
Η ενδοπροσωπική ψυχική ανθεκτικότητα, αφορά το ίδιο το άτομο. Οι ψυχικά ανθεκτικοί άνθρωποι αρχικά αντιδρούν με τα ίδια συμπτώματα διέγερσης, όπως όλοι, ωστόσο είναι σε θέση να ενεργοποιούν πιο γρήγορα το Παρασυμπαθητικό Νευρικό Σύστημα (ΠΝΣ), υπεύθυνο για τη χαλάρωση. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα καλύτερες γνωστικές λειτουργίες. Το μοντέλο του Gilbert (2009) περιγράφει πως μπορούν οι άνθρωποι να ρυθμίσουν αποτελεσματικά τα συναισθήματά τους κι έτσι να λειτουργήσουν πιο συνειδητά. Κάποιες στρατηγικές οι οποίες μπορούν να βοηθήσουν στη ρύθμιση των απειλητικών συναισθημάτων είναι: η ενσυνειδητότητα, η αποδοχή των συναισθημάτων, η επανεκτίμηση της κατάστασης και η υπό έλεγχο αναπνοή. Όταν το άτομο ηρεμεί μετά από απειλή βιώνει και περισσότερα θετικά συναισθήματα.
Γενικά η προτεραιοποίηση της θετικότητας είναι βασικό σημείο όλου του προγράμματος. Κάποιες στρατηγικές για την επίτευξή της είναι: η σύνδεση με τα θετικά συναισθήματα στο τώρα, η αποστασιοποίηση, η παρατήρηση και αποδοχή των αρνητικών συναισθημάτων, η παρατήρηση τι είναι καλό για την κατάσταση και η επανεκτίμηση της κατάστασης ως προσωρινής. Ωστόσο είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι η ψυχική ανθεκτικότητα σχετίζεται με καλή ισορροπία μεταξύ θετικών και αρνητικών συναισθημάτων. Τα αρνητικά συναισθήματα βοηθούν το άτομο να αναγνωρίσει τη δύσκολη κατάσταση και να προετοιμάσει την αντίδρασή του σε αυτήν.
Οι διαπροσωπικοί παράγοντες , που έχουν να κάνουν με τους άλλους, επίσης σχετίζονται με πιο ισχυρή ψυχική ανθεκτικότητα. Το κοινωνικό δίκτυο και η υποστήριξη βοηθούν στην διαχείριση και ρύθμιση των συναισθημάτων και στο χτίσιμο της ψυχικής ανθεκτικότητας. Οι ψυχικά ανθεκτικοί άνθρωποι είναι καλοί στη δημιουργία σχέσεων και μπορούν τόσο να δίνουν όσο και να λαμβάνουν υποστήριξη. Οι σχέσεις αυτές επηρεάζουν θετικά όχι μόνο τα συναισθήματα αλλά και τις σκέψεις και συμπεριφορές. Η ηγεσία μπορεί να ενισχύσει την ψυχική ανθεκτικότητα των εργαζόμενων μέσω της δημιουργίας εμπιστοσύνης, της αμοιβαιότητας και της σαφήνειας.
Με τους παραπάνω τρόπους χτίζεται η ψυχική ανθεκτικότητα τόσο στο παρόν όσο και μακροπρόθεσμα με αποτέλεσμα την επιβίωση, ανάκαμψη και ακμή.
Ψυχικά ανθεκτική σκέψη
Ακολουθεί την συναισθηματική ψυχική ανθεκτικότητα και σκοπός είναι η δημιουργία ενός θετικού τρόπου σκέψης. Η γνωσιακή αναδόμηση (αλλαγή σκέψεων) και η αισιόδοξη σκέψη λειτουργεί βοηθητικά τόσο για το ίδιο το άτομο όσο και τις διαπροσωπικές του σχέσεις. Οι ψυχικά ανθεκτικοί άνθρωποι αξιολογούν τις καταστάσεις ως λιγότερο απειλητικές. Αντίθετα οι άνθρωποι που τείνουν να βιώνουν υψηλότερα επίπεδα στρες τείνουν να κάνουν και περισσότερες αρνητικές σκέψεις. Αυτές, ενισχύουν την απειλητικότητα του ερεθίσματος. Οι αρνητικές αυτές σκέψεις συνήθως εμφανίζονται αυτόματα και επηρεάζουν αρνητικά τη διάθεση και τη συμπεριφορά. Αυτό έχεις ως αποτέλεσμα τη δημιουργία φαύλων κύκλων μεταξύ σκέψεων και συμπεριφορών, καθώς οι αρνητικές σκέψεις συνήθως οδηγούν σε αντίστοιχες αρνητικές συμπεριφορές.
Σκοπός είναι η ανάπτυξη της γνωστικής ευελιξίας, ώστε το άτομο να μπορεί να ρυθμίζει τις σκέψεις του. Τα ψυχικά ανθεκτικά άτομα μπορούν να το κάνουν πιο εύκολα. Η αισιοδοξία οδηγεί το άτομο να ερμηνεύσει τη δύσκολη κατάσταση ως παροδική και σίγουρα όχι ως προσωπική αποτυχία. Ακόμα ενισχύεται το κοινωνικό δίκτυο του ατόμου αλλά και η σωματική του υγεία. Τα αντίθετα αποτελέσματα εμφανίζονται σε άτομα που τείνουν να κάνουν αρνητικές σκέψεις.
Συχνά βέβαια αναφέρεται λανθασμένα η θετική υπεργενίκευση (όλα αντιμετωπίζονται θετικά), η οποία επίσης προκαλεί αρνητικές επιπτώσεις. Ουσιαστικά το μοντέλο αναφέρεται σε ρεαλιστική αισιοδοξία , δηλαδή σε αισιόδοξο τρόπο σκέψης βασισμένο στην πραγματικότητα. Επομένως η γνωστική ευελιξία και η ρεαλιστική αισιοδοξία αποτελούν σημαντικό κομμάτι της ψυχικής ανθεκτικότητας.
Με τους παραπάνω τρόπους χτίζεται η ψυχική ανθεκτικότητα τόσο στο παρόν όσο και μακροπρόθεσμα.
Ψυχικά ανθεκτικός τρόπος συμπεριφοράς: ανάκαμψη και ισορροπία
Σκοπός είναι η συμπεριφορική αλλαγή η οποία θα οδηγήσει σε ανάκαμψη και ισορροπία. Το στρες που προκύπτει από απειλητικές καταστάσεις μπορεί να επηρεάσει τη σωματική και ψυχική υγεία. Ενώ το στρες βραχυπρόθεσμα μπορεί να λειτουργήσει βοηθητικά, μακροπρόθεσμα φαίνεται να προκαλεί τις αρνητικές αυτές επιπτώσεις. Υψηλά επίπεδα ψυχικής ανθεκτικότητας μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να βρουν την ισορροπία μεταξύ διαφόρων απαιτήσεων και πολλαπλών ρόλων (π.χ. προσωπική ζωή-εργασία). Οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να βάζουν σε προτεραιότητα τις ανάγκες τους και την ενέργειά τους και να επικεντρώνονται στους πιο σημαντικούς στόχους. Χρησιμοποιούν συμπεριφορικές στρατηγικές με σκοπό να ανακάμψουν συναισθηματικά και φυσιολογικά όπως το να κάνουν διαλείμματα, να λαμβάνουν υποστήριξη από άλλους, να βιώνουν ψυχολογική ασφάλεια και να εμπλέκονται σε δραστηριότητες όπως χαλάρωση, χόμπι, ενδιαφέροντα. Με αυτόν τον τρόπο όλο και περισσότερο ενισχύουν την επίγνωση του εαυτού και την εμπλοκή σε δραστηριότητες αυτοφροντίδας.
Με τους παραπάνω τρόπους οι άνθρωποι όχι απλά ανακάμπτουν από δυσκολίες αλλά ακμάζουν, τόσο στο παρόν όσο και μακροπρόθεσμα.
Μοντέλο βασισμένο στις δεξιότητες: διαδικασία
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, μία αποτελεσματική εκπαίδευση δεν βασίζεται μόνο στην διδασκαλία δεξιοτήτων αλλά και στην εμπλοκή των ατόμων μέσω των κατάλληλων δεξιοτήτων των εκπαιδευτών. Το κάθε άτομο είναι διαφορετικό και αυτή η διαφορετικότητα πρέπει να ληφθεί υπόψιν κατά τη διαδικασία δημιουργίας εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Επομένως δίνεται έμφαση: στην εμπλοκή, το κίνητρο, τις διαπροσωπικές διαδικασίες και τις ατομικές διαφορές.
Εμπλοκή: αυτογνωσία και αυτό-αποτελεσματικότητα
Η ικανότητα ανάληψης δράσης συχνά εξαρτάται από την ικανότητα παρατήρησης του εαυτού, την αυτογνωσία και την ανακλαστικότητα. Η αποτελεσματικότητα επηρεάζεται από την ικανότητα του ατόμου να παρατηρεί τον εαυτό του κατά τη διάρκεια απόκτησης δεξιοτήτων. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η αυτό-αποτελεσματικότητα μέσα από την εξάσκηση και απόκτηση νέων δεξιοτήτων αλλά και την παρακολούθηση και ανάκλαση αυτών των νέων δεξιοτήτων.
Κίνητρο
Αναφέρεται στην επιθυμία για απόκτηση νέων δεξιοτήτων ψυχικής ανθεκτικότητας και αλλαγή των παλιών. Δίνεται έμφαση στην ανάγκη για αλλαγή και την αναγνώριση των εμποδίων που βάζουν τα ίδια τα άτομα στον εαυτό τους και παρεμποδίζουν την αλλαγή. Ακόμα, είναι σημαντικό να γίνει σύνδεση μεταξύ την ανάγκης για αλλαγή και των προσωπικών αξιών των ατόμων.
Διαπροσωπικές διαδικασίες
Πέρα από τις διδακτικές μεθόδους εξίσου σημαντική είναι και η σχέση που αναπτύσσεται. Όπως και στη ψυχοθεραπεία ίσως το πιο σημαντικό κομμάτι είναι η σχέση θεραπευτή-θεραπευόμενου. Και ο ίδιος ο εκπαιδευτής πρέπει να χρησιμοποιεί τις τεχνικές που διδάσκει όπως η αυτογνωσία και η αυτορρύθμιση. Με αυτόν τον τρόπο οι εκπαιδευτές νιώθουν πιο ήρεμοι κι έτσι δημιουργούν σχέσεις εμπιστοσύνης με τους συμμετέχοντες οι οποίοι νιώθουν ότι τους καταλαβαίνουν κι έτσι είναι πιο πρόθυμοι να δοκιμάσουν και να αλλάξουν. Ακόμα το ομαδικό πλαίσιο οδηγεί στην ομαλοποίηση της εμπειρίας των δυσκολιών, στη μείωση του στίγματος κι έτσι επηρεάζει θετικά την αλλαγή.
Ατομικές διαφορές
Όλες οι ατομικές και διαπολιτισμικές διαφορές μπορούν να επηρεάσουν τις παραπάνω δεξιότητες. Άλλωστε η φύση της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι ιδιοσυγκρασιακή. Στο μοντέλο χρησιμοποιείται ο όρος facilitator έναντι trainer. O facilitator αναγνωρίζει τη μοναδικότητα και πάνω σε αυτήν χτίζει τη διαδικασία, ποιες ενότητες και σε ποια χρονική στιγμή θα εφαρμοστεί σε κάθε άτομο. Έτσι, εστιάζει στους δικούς του προσωπικούς λόγους για αλλαγή της συμπεριφοράς κι έτσι δομείται το πρόγραμμα.
