Περίληψη
Οι παραδοσιακές θεωρίες για την ηγεσία εστιάζουν στις ικανότητες ή στα χαρακτηριστικά των ηγετών, έχουν ωστόσο αρκετές αδυναμίες όπως την έλλειψη διαχρονικότητας. Η προτεινόμενη προσέγγιση του άρθρου, βασίζεται στα Δυνατά Στοιχεία Χαρακτήρα (ΔΣΧ), που προέρχονται από τη θετική ψυχολογία και τη ταξινόμηση Values In Action (VIA), αντιπροσωπεύουν θετικά χαρακτηριστικά με ηθική αξία, προσανατολισμένα στην προσωπική ανάπτυξη και την ευζωία. Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά μοντέλα που δίνουν έμφαση στη διόρθωση αδυναμιών, η προσέγγιση αυτή στοχεύει στην ενίσχυση των δυνατοτήτων, γεγονός που οδηγεί σε θετικά αποτελέσματα όπως συναισθηματική ισορροπία και ψυχική ανθεκτικότητα.
Προτείνεται μια πιο ολιστική και ανθρωποκεντρική ανάπτυξη ηγετών, με έμφαση στην αυτογνωσία και την αξιοποίηση των δυνατοτήτων τους. Αν και τα μοντέλα ικανοτήτων παραμένουν κυρίαρχα, η ενσωμάτωση των ΔΣΧ μπορεί να προσφέρει βιώσιμα και διαχρονικά αποτελέσματα, δημιουργώντας ηγέτες που προσαρμόζονται καλύτερα στις προκλήσεις του 21ου αιώνα. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή για να μπορέσει να εφαρμοστεί επιτυχώς απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας και περισσότερη έρευνα.
Keywords: twenty-first century leadership development , positive psychology, character strengths, VIA classification, strengths-based approach, competency frameworks
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
Οι θεωρίες για την ηγεσία τείνουν πια να δίνουν έμφαση στις ικανότητες παρά στα εγγενή χαρακτηριστικά. Οι θεωρίες χαρακτηριστικών (trait theory) εξηγούν την αποτελεσματική ηγεσία μέσα από έμφυτα και αμετάβλητα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας. Οι προσέγγιση των ικανοτήτων (competency theory) αναφέρεται σε καλλιεργήσιμες δεξιότητες και ικανότητες και εξηγεί την αποτελεσματική ηγεσία μέσα από ένα μείγμα δεξιοτήτων, γνώσεων και συμπεριφορών. Ωστόσο, βασίζεται στη διόρθωση των ελλειμμάτων. Παράλληλα, καθώς η ηγεσία είναι μια δυναμική διαδικασία που επηρεάζεται από τις εκάστοτε ανάγκες, οι κατάλληλες ικανότητες για έναν ηγέτη αλλάζουν, επομένως η δημιουργία μιας λίστας κατάλληλων ικανοτήτων δεν μπορεί να είναι διαχρονική.
Από την άλλη, τα δυνατά στοιχεία χαρακτήρα (ΔΣΧ) (character strengths) είναι πιο διαχρονικά και βασίζονται στην Αριστοτελική φιλοσοφία. Καθώς λοιπόν οι οργανισμοί αναζητούν πιο σταθερά θεμέλια για τη βιώσιμη ανθρώπινη ανάπτυξη, μια προσέγγιση βασισμένη στα ΔΣΧ ίσως μπορέσει να αντιμετωπίσει τις παραπάνω προκλήσεις δημιουργώντας μια χρυσή τομή μεταξύ θεωριών χαρακτηριστικών και θεωριών ικανοτήτων.
Υπάρχει μια μετάβαση σε μια πιο ολοκληρωμένη άποψη για τους ηγέτες που περιλαμβάνει την ανάπτυξη της ευζωίας, τις ενδοπροσωπικές πτυχές αλλά και τις μεταγνωστικές ικανότητες. Ωστόσο, τα μοντέλα ικανοτήτων που βασίζονται στα ελλείμματα ακόμα θεωρούνται ως το χρυσό πρότυπο. Με αυτόν τον τρόπο λαμβάνονται μέτρα για τη “διόρθωση” των αδυναμιών και παραβλέπονται τα εσωτερικά κίνητρα για ανάπτυξη των ηγετών. Επομένως οι οργανισμοί πρέπει να αμφισβητήσουν αυτές τις παραδοσιακές προσεγγίσεις ανάπτυξης και να δώσουν έμφαση και σε εσωτερικές διαδικασίες των ηγετών όπως οι ψυχολογικές και συναισθηματικές διαστάσεις. Μία προσέγγιση βασισμένη στα ΔΣΧ προτείνει την ανακάλυψη και καλλιέργεια των δυνατοτήτων των ηγετών. Παρά το γεγονός ότι τα ΔΣΧ θεωρούνται σημαντικά οι οργανισμοί σήμερα εστιάζουν μόνο στην ανάπτυξη των ηγετικών ικανοτήτων (π.χ. μάρκετινγκ, οικονομικά κλπ). Η έμφαση στα ΔΣΧ μπορεί να καλλιεργήσει πιο ανθρώπινες πτυχές των ηγετών όπως η κριτική σκέψη και η επικοινωνία, παράλληλα με την εδραίωση του growth-mindset που προάγει τη διαρκή ανάπτυξη.
Γενικά, μια προσέγγιση που βασίζεται στα δυνατά σημεία (strengths-based) δίνει έμφαση στην καλλιέργεια των δυνατοτήτων παρά στην αντιμετώπιση των αδυναμιών. Η εστίαση στα ΔΣΧ με βάση την Ταξινόμηση των Χαρακτηριστικών Γνωρισμάτων και Αρετών (Values in Action, VIA) είναι μορφή αυτής της προσέγγισης και χρησιμοποιείται ευρέως στη Θετική Ψυχολογία. Περιλαμβάνει δεξιότητες και χαρακτηριστικά που η επόμενη γενιά ηγετών μπορεί να έχει αναπτύξει και είναι πολύ σημαντικά για την επιτυχία στον 21ο αιώνα. Η προηγούμενη έρευνα υποστηρίζει την ενσωμάτωση ικανοτήτων και δυνατοτήτων στην ηγεσία και όχι την αντικατάσταση των πρώτων από τις δεύτερες. Παρόλο που έχει τονιστεί ο ρόλος των ΔΣΧ στη θετική εκπαίδευση δεν έχει μελετηθεί κάτι τέτοιο για τον χώρο εργασίας. Ένα, δηλαδή, ολοκληρωμένο μοντέλο ταξινόμησης για την ανάπτυξη των ηγετών του 21ου αιώνα.
Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να εξετάσει τα ΔΣΧ σαν ένα εναλλακτικό πλαίσιο για την ανάπτυξη των ηγετών του 21ου αιώνα. Το κύριο ερευνητικό ερώτημα διερευνά την ύπαρξη εναλλακτικών μεθοδολογικών προσεγγίσεων γύρω από αυτές που βασίζονται στα ελλείμματα και τις ικανότητες και στοχεύει να αναγνωρίσει τα ΔΣΧ σαν απαραίτητες ηγετικές ικανότητες τον 21ο αιώνα. Αν γίνει αυτό σαφές θα βρεθούν τα θεμέλια για την εκπαίδευση στη διοίκηση (management). Έτσι, τα ΔΣΧ αναδεικνύονται ως διαχρονικά μεταξύ των χαρακτηριστικών (traits) και των ικανοτήτων (competencies).
Επανεξέταση των πλαισίων των ηγετικών ικανοτήτων
Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητή η διαφοροποίηση μεταξύ ανάπτυξης ηγετών και ηγεσίας. Η ανάπτυξη ηγέτη επικεντρώνεται στην ανάπτυξη μεμονωμένων ηγετών και άρα στην καλλιέργεια ατομικών ικανοτήτων, ενώ η ανάπτυξη ηγεσίας περιλαμβάνει πολλά άτομα και καλλιεργεί ικανότητες ολόκληρης της ομάδας π.χ. ηγέτες, οπαδοι και ομότιμοι. Επομένως στην ανάπτυξη ηγέτη καλλιεργούνται ενδοπροσωπικές δεξιότητες (π.χ. αυτογνωσία, αυτορρύθμιση) ενώ στην ανάπτυξη ηγεσίας διαπροσωπικές δεξιότητες (π.χ. κοινωνικές δεξιότητες). Η καλλιέργεια ενδοπροσωικών δεξιοτήτων μπορεί να ενισχύσει την καλλιέργεια διαπροσωπικών δεξιοτήτων. Στους οργανισμούς συνήθως καλλιεργούνται οι ενδοπροσωπικές.
Η έρευνα για την ηγεσία ξεκίνησε από τον 19ο αιώνα και εξελίχθηκε σημαντικά, από την Θεωρία του Μεγάλου Ανθρώπου (Great Man Theory) περνώντας στη θεωρία των χαρακτηριστικών κι έπειτα σε μοντέλα ικανοτήτων. Δηλαδή η έρευνα μετατοπίστηκε από την έμφυτη φύση της ηγεσίας σε δεξιότητες οι οποίες μπορούν να αναπτυχθούν. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι κυριαρχούν τα μοντέλα των ικανοτήτων, αυτά έχουν κάποιες αδυναμίες όπως ότι αυτές οι δεξιότητες πλέον δεν είναι αποτελεσματικές ή είναι μονοδιάστατες. Επομένως, απαιτείται μια πολυδιάστατη προσέγγιση για την ανάπτυξη ηγετών που να ενσωματώνει την ενίσχυση τόσο των δεξιοτήτων όσο και των προσωπικών τους εμπειριών και εσωτερικών διεργασιών (φυσιολογικές, συναισθηματικές, ψυχολογικές).
Εξαιτίας αυτών των περιορισμών υπήρξε στροφή από την εστίαση στις αδυναμίες προς την ευζωία και την ανάπτυξη ΔΣΧ, τα οποία αυξάνουν και τα προσωπικά αποθέματα πόρων. Έτσι προτείνεται η καλλιέργεια μιας νοοτροπίας ανάπτυξης που οδηγεί σε μακροπρόθεσμα και βιώσιμα αποτελέσματα για την ανάπτυξη των ηγετών. Μέσω της αξιοποίησης των υπαρχουσών ΔΣΧ των ηγετών ενισχύονται δεξιότητες όπως η ψυχική ανθεκτικότητα. Αντίστοιχες παρεμβάσεις προάγουν πιο “ανθρώπινες” δεξιότητες (π.χ. ευημερία, αυτογνωσία) οι οποίες είναι απαραίτητες για την ηγεσία στον 21ο αιώνα.
Δυνατά Στοιχεία Χαρακτήρα: οι ικανότητες που λείπουν τον 21ο αιώνα
Ένας ηγέτης στον 21ο αιώνα δεν μπορεί να ξεχωρίσει μόνο για τις γνώσεις και τις τεχνικές του ικανότητες, χρειάζεται και τις πιο ανθρώπινες δεξιότητες. Οι συγγραφείς δίνουν έμφαση στα ΔΣΧ , υποστηρίζοντας ότι είναι αποτελεσματικότερο ένας ηγέτης να ενισχύσει τις υπάρχουσες δυνατότητές του αντιδρώντας θετικά ακόμα και σε δύσκολες καταστάσεις και δημιουργώντας πόρους για το μέλλον, συγκριτικά με το να διορθώσει αδυναμίες. Σύμφωνα με τους Peterson και Seligman στη θετική ψυχολογία τα ΔΣΧ ορίζονται ως τα θετικά χαρακτηριστικά που θεωρούνται ηθικά πολύτιμα και συμβάλλουν στην προσωπική ανάπτυξη και ευημερία. Παίζουν ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας, στον τρόπο σκέψης και δράσης των ατόμων. Η έννοια μπορεί να επεκταθεί ώστε να γίνουν κατανοητές οι προσωπικές ικανότητες και τα χαρακτηριστικά των ηγετών με βάση και το κοινωνικοπολιτισμικό τους πλαίσιο.
Τα ΔΣΧ είναι χρήσιμα στους ηγέτες του 21ου αιώνα καθώς ενισχύουν μια σημαντική δεξιότητα, αυτή της διαχείρισης κρίσεων. Ακόμα διευκολύνουν την επανεκτίμηση, βοηθώντας τους ηγέτες να επαναπροσδιορίσουν τις δύσκολες καταστάσεις ως ευκαιρίες για ανάπτυξη. Τέλος ενισχύουν τη διατήρηση συναισθηματικής ισορροπίας, λειτουργώντας προστατευτικά σε αρνητικές συναισθηματικές καταστάσεις, ενισχύοντας την ανθεκτικότητά τους.
Σύμφωνα με τα παραπάνω, προτείνεται και η αλλαγή της πρωταρχικής εστίασης των οργανισμών για τη δημιουργία νέων ηγετών, από την ενίσχυση ικανοτήτων και την αντιμετώπιση αδυναμιών, στην προσωπική ανάπτυξη, την καλλιέργεια της αυθεντικότητας και της αυτογνωσίας τους. Δεν σημαίνει ωστόσο ότι οι αδυναμίες αγνοούνται και δεν δουλεύονται απλά δεν αποτελούν πρωταρχικό και μοναδικό κομμάτι εστίασης.
Οι ηγέτες που συμπεριφέρονται με βάση τα ΔΣΧ τους μπορούν να σκέφτονται ευρύτερα και επιλύουν προβλήματα πιο δημιουργικά, με βάση και τη θεωρία διεύρυνσης και χτισίματος της Fredrickson. Καλλιεργούν ηγετικές δεξιότητες αποτελεσματικές και βιώσιμες μακροπρόθεσμα. Τα θετικά συναισθήματα και η δέσμευση/εμπλοκή οδηγούν στην εργασιακή ικανοποίηση και ενισχύουν την παραγωγικότητα και την οργανωσιακή συμπεριφορά του πολίτη. Όσο εφαρμόζουν τα ΔΣΧ χτίζουν τις δυνάμεις τους και αποκτούν άριστες ηγετικές δεξιότητες. Οι ηγέτες αυτοί έχουν ψυχική ανθεκτικότητα και είναι προσαρμοστικοί, ενεργούν ηθικά και δημιουργούν θετική επίδραση στον οργανισμό τους.
Μία προσέγγιση βασισμένη στα δυνατά στοιχεία (χαρακτήρα) για την ανάπτυξη ηγετών
Η προσέγγιση αυτή ίσως μπορεί να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ των θεωριών των χαρακτηριστικών (trait) και των ικανοτήτων (competencies), παρέχοντας ένα πλαίσιο για την ανάπτυξη των ηγετών. Χρησιμοποιούνται τα ΔΣΧ τα οποία θεωρούνται οικουμενικές αξίες, με ηθική σημαντικότητα και θεμέλια για την αναπτυξη των ηγετών σε διάφορα πολιτισμικά πλαίσια. Η προσέγγιση βασίζεται στην κατανόηση των ατόμων μέσω του αυτο-καθορισμού και των δυνατοτήτων τους και αντιμετωπίζει τα άτομα ολιστικά. Η ανάπτυξη των ηγετών πραγματοποιείται μέσω της ενίσχυσης των δυνατών τους σημείων , χτίζοντας την αυτονομία τους.
Η προσέγγιση βασισμένη στις δυνατότητες για την ανάπτυξη ηγεσίας αντλεί έμπνευση από την θετική ψυχολογία αλλά και τη βιβλιογραφία της ψυχοθεραπείας, όπως η PPT (Positive Psychotherapy-Θετική Ψυχοθεραπεία) και η SFBT (Solution-Focused Brief Therapy – Επικεντρωμένη στη λύση σύντομη θεραπεία). Σε αντίθεση με την παραδοσιακή ψυχοθεραπεία, που επικεντρώνεται στην ανακούφιση συμπτωμάτων και τις αρνητικές εμπειρίες λόγω της «προκατάληψης της αρνητικότητας», η προσέγγιση αυτή δίνει έμφαση στην κατανόηση των δυνατοτήτων του ατόμου και τη χρήση αυτών για προσωπική ανάπτυξη.
Το SFBT, ειδικότερα, απομακρύνεται από το μοντέλο επικεντρωμένο στα συμπτώματα, εστιάζοντας στη συνεχή αλλαγή, στις εφικτές λύσεις, στη θέληση για αλλαγή, στη θέσπιση προσωπικών στόχων, στις ήδη υπάρχουσες δυνάμεις των ηγετών και στον προσανατολισμό προς το μέλλον. Αυτό το μοντέλο ενισχύει την ενεργό συμμετοχή των ηγετών στη διαδικασία αλλαγής και βελτίωσης.
Μέχρι στιγμής, τα προγράμματα ανάπτυξης ηγετών συνήθως δίνουν προτεραιότητα σε μεθόδους διδασκαλίας, όπως εκπαιδευτικά σεμινάρια, αλλά παραβλέπουν την εσωτερική κινητοποίηση των ηγετών για αυτοβελτίωση. Οι PPT και SFBT τονίζουν τη χρήση των έμφυτων δυνάμεων και πόρων του ατόμου για την αντιμετώπιση προκλήσεων, κάτι που μπορεί να βοηθήσει τους ηγέτες να διαχειριστούν τις πιέσεις των σύνθετων επαγγελματικών περιβαλλόντων. Οι συγγραφείς προτείνουν τη χρήση ΔΣΧ καθώς έχουν διαχρονική αξία, και μάλιστα επιθυμούν την ενσωμάτωσή τους όπως προτείνεται στην ταξινόμηση VIA συμπληρωματικά με τις δεξιότητες και όχι με σκοπό να τις αντικαταστήσουν.
Μέσω αυτής της προσέγγισης οι εργαζόμενοι αξιοποιούν τις δυνάμεις τους κι έτσι είναι πιο πιθανό να πετύχουν τους στόχους τους, ικανοποιώντας βασικές ψυχολογικές τους ανάγκες, όπως αυτονομία, επάρκεια και συνδεσιμότητα, και σύμφωνα με τη θεωρία του αυτοπροσδιορισμού η κάλυψη των παραπάνω αναγκών οδηγεί σε αυξημένη κινητοποίηση, εμπλοκή και ευημερία.
Από τις ικανότητες στα ΔΣΧ
Τα ΔΣΧ είναι έμφυτα και σύμφωνα με την ταξινόμηση VIA είναι 24. Το VIA λειτουργεί ως διαπολιτισμικά έγκυρος χάρτης για την κατανόηση του «καλού ανθρώπου» (δηλ. θετικά χαρακτηριστικά με ηθική αξία που εκφράζονται μέσα από σκέψεις, συμπεριφορές κλπ) αλλά και των στόχων της εκπαίδευσης του χαρακτήρα.
Τα ΔΣΧ μπορούν να διακριθούν από συναφείς έννοιες (π.χ. Big Five) μέσω των παρακάτω κριτηρίων: 1) γενικά σταθερά αλλά προσαρμόζονται σε γεγονότα της ζωής 2) καλλιεργούνται με την πρακτική 3) διακριτά 4) πολυδιάστατα και μοναδικά 5) μετρήσιμα 6) εκφράζονται σε διαφορετικό ρυθμό 7) δυνατότητα υπερ- και υπο- χρήσης 8) διασύνδεση 9) με διαπολιτισμική αξία 10) βασίζονται σε αποτελέσματα (π.χ.ευζωία) 11) προκαλούν αυτο-ενίσχυση 12) είναι βιώσιμα 13) είναι ηθικά, περιλαμβάνονται σε αρετές.
Στην ψυχολογία, η έννοια της “ικανότητας” (competency) ορίζεται ως ένα «υποκείμενο χαρακτηριστικό του ατόμου που συνδέεται αιτιακά με την αποτελεσματική ή ανώτερη απόδοση σε μια εργασία ή κατάσταση». Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν κίνητρα, χαρακτηριστικά προσωπικότητας, αυτοαντίληψη, γνώσεις και δεξιότητες και πρέπει να συνδυάζονται για να επιτευχθούν ανώτερα αποτελέσματα. Οι συγγραφείς παρατηρούν ότι υπάρχουν αλληλοεπικαλύψεις μεταξύ των ικανοτήτων και των ΔΣΧ π.χ. η αυτοαντίληψη σχετίζεται με ΔΣΧ που αντανακλούν αξίες και ηθικές αρχές. Επομένως, και με βάση τους ορισμούς, αναφέρεται πως τα ΔΣΧ μπορούν να αντικατοπτρίζουν τις ικανότητες και να λειτουργήσουν ως εναλλακτικές σε αυτές.
Οι άνθρωποι αναπτύσσουν περισσότερο έως 7 ΔΣΧ , τα προσωπικά τους ΔΣΧ (signature strengths). Αν ο καθένας χρησιμοποιεί στη δουλειά του αυτό το μοναδικό σύνολο ΔΣΧ βιώνει μεγαλύτερη ικανοποίηση και ολοκλήρωση. Αυτό υποστηρίζεται και από άλλες θεωρίες (π.χ. Θεωρία προσαρμογής ατόμου-περιβάλλοντος) οι οποίες υπογραμμίζουν τη σημασία της ευθυγράμμισης των δυνατοτήτων και των αναγκών των ηγετών με τα χαρακτηριστικά της δουλειάς και του οργανισμού.
Και τα 24 ΔΣΧ συμβάλλουν στην αυτοανάπτυξη, στην ευζωία, στην ικανοποίηση από τη ζωή, αλλά κάθε ΔΣΧ συνδέεται με διαφορετικά αποτελέσματα π.χ. η περιέργεια, ευγνωμοσύνη, ελπίδα, χιούμορ σχετίζονται ισχυρότερα με την ικανοποίηση από τη ζωή και η επιμονή με την ακαδημαϊκή επιτυχία. Στο εργασιακό περιβάλλον τα ΔΣΧ σχετίζονται με υψηλότερη εργασιακή ικανοποίηση, εμπλοκή, δημιουργικότητα και οργανωσιακή συμπεριφορά του πολίτη. Τα ΔΣΧ βοηθούν σε στιγμές έντονου στρες, ενισχύοντας την κριτική σκέψη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και αυξάνουν την ψυχική ανθεκτικότητα.
Τα ΔΣΧ είναι προτιμότερα στο χώρο εργασίας για την ανάπτυξη ηγετών τον 21ο αιώνα συγκριτικά με την ανάπτυξη ικανοτήτων καθώς: 1) προσανατολίζονται στον άνθρωπο και όχι στον ρόλο 2) τα ΔΣΧ έχουν σκοπό να ανακαλύψουν τις μοναδικές δυνατότητες του καθενός με σκοπό την ανάπτυξή τους, και όχι στην κάλυψη κριτηρίων θέσης 3) η έμφαση στις ικανότητες μπορεί να εξαντλεί τα άτομα ενώ στα ΔΣΧ τα αναζωογονεί ενισχύοντας την αυτοπεποίθησή τους 4) οι δεξιότητες εστιάζουν την παρούσα επίδοση ενώ τα ΔΣΧ στο δυναμικό των ατόμων 5) οι δεξιότητες εστιάζουν σε συγκεκριμένα πρότυπα ενώ τα ΔΣΧ ενσωματώνουν ηθικές αξίες.
Ηγεσία στον 21ο αιώνα, ικανότητες έναντι ΔΣΧ
Οι δεξιότητες που απαιτούνται για έναν ηγέτη έχουν αλλάξει με τα χρόνια. Οι διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες και οι κρίσεις επιβαρύνουν την ψυχική υγεία των ηγετών, ενώ η εκπαίδευση που δίνεται από τους οργανισμούς δεν προετοιμάζει κατάλληλα τους νέους ηγέτες.
Δεν έχει υπάρξει συμφωνία στη βιβλιογραφία σχετικά με τις απαραίτητες δεξιότητες των ηγετών λόγω και της ποικιλίας των συνθηκών στην παγκόσμια αγορά εργασίας. Ωστόσο, κάποιες ικανότητες που συνδέονται με χαρακτηριστικά πιο ανθρώπινα, μπορούν να είναι διαχρονικά χρήσιμες για έναν ηγέτη. Πολλές από αυτές τις ικανότητες, που βοηθούν έναν ηγέτη, ευθυγραμμίζονται με τα ΔΣΧ, π.χ. οι αρετές της σοφίας (δημιουργικότητα, περιέργεια, κριτική σκέψη, αγάπη για μάθηση) συνδέονται με ηγετικές ικανότητες όπως η στρατηγική σκέψη, η προσαρμοστικότητα και η συνεχής μάθηση.
Τα ΔΣΧ είναι παγκοσμίως αποδεκτά, σταθερά αλλά μπορούν να εξελιχθούν μέσω της εξάσκησης και έχουν μετρήσιμα αποτελέσματα. Έτσι η ταξινόμηση VIA θεωρείται κατάλληλο πλαίσιο για την ανάπτυξη ηγετικών δεξιοτήτων και την αξιολόγησή τους. Προτείνεται η ενσωμάτωση των ΔΣΧ σε προγράμματα ανάπτυξης ηγετών, αν και τα μοντέλα ικανοτήτων παραμένουν το πρότυπο αναφοράς, ωστόσο η προσθήκη των ΔΣΧ τα κάνει πιο διαχρονικά. Τέλος, αν και οι οργανισμοί πρέπει να επενδύουν στην ανάπτυξη ηγετών, η ευθύνη της προσωπικής ανάπτυξης βαραίνει τους ίδιους τους ηγέτες, οι οποίοι π.χ. θα πρέπει να αξιοποιούν αποτελεσματικά τα ΔΣΧ τους.
Συμπερασματικά
Η προτεινόμενη προσέγγιση, βασισμένη στην θετική ψυχολογία, επικεντρώνεται στην ενίσχυση των θετικών χαρακτηριστικών αντί να διορθώνει αδυναμίες. Αυτό απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας, καθώς η τάση να εστιάζουμε στα αρνητικά είναι φυσική, αλλά λιγότερο αποτελεσματική. Έρευνες δείχνουν ότι η ανάπτυξη δυνάμεων είναι πιο αποδοτική από τη διόρθωση ελλείψεων. Χρησιμοποιώντας την ταξινόμηση VIA, και ενισχύοντας τα ΔΣΧ των ηγετών, δημιουργείται θετικός αυτοσυλλογισμός στους ηγέτες και μια πιο ολιστική, ανθρωποκεντρική προσέγγιση στην ανάπτυξή τους. Ωστόσο για να μπορέσει η προσέγγιση να χρησιμοποιηθεί πρακτικά και ευρέως, σίγουρα χρειάζεται περισσότερη έρευνα, ώστε να εμπεριστατωθεί.
